Hélène Landemore | hoogleraar politicologie Verkiezingen in de huidige vorm zijn een weeffout van de democratie. Veel kiezers voelen zich niet vertegenwoordigd en dat leidt „tot een populistische revolte”.
Foto uit privéarchief
Verkiezingen? Roestig democratisch gereedschap dat vooral ten goede komt aan elites die hun zaakjes beter kunnen regelen dan de modale kiezer. „We moeten iets nieuws proberen”, zegt Hélène Landemore, hoogleraar politicologie aan Yale en auteur van een reeks boeken over de gebreken van de huidige, vertegenwoordigende democratie, Democratic Reason (2013) en Open Democracy (2020). Volgend jaar verschijnt Politics without politicians. The Case for Citizen Rule. Zij pleit voor burgerberaden en andere vormen van zeggenschap door ‘gewone’ kiezers.
„Ervaringen met burgerberaden in onder meer Frankrijk tonen aan dat willekeurige burgers, gekozen door loting, elkaar goed kunnen vinden, ook op controversiële onderwerpen als medische levensbeëindiging. Mensen voelen zich gehoord en serieus genomen, ook als hun standpunt het verliest. Puur theoretisch mag ik graag nadenken over een heel ander democratisch systeem zónder verkiezingen, in de praktijk kunnen zulke experimenten met burgerberaden de legitimiteit van het huidige stelsel versterken. In Ierland is de populariteit van politici toegenomen sinds ze ermee zijn begonnen. Het kan een win-winsituatie zijn.”
Landemore (1976) werd onlangs benoemd tot Cleveringa-hoogleraar in Leiden en zal daar op 26 november haar oratie houden. In een online gesprek praat de Frans-Amerikaanse politicologe over de „crisis van de moderne democratie en hoe we die kunnen oplossen”.
„Historisch gezien zijn ze een oligarchisch selectiemechanisme. Ze brengen mensen aan de macht die in economisch en cultureel opzicht tot de meest geprivilegieerden behoren en geen afspiegeling zijn van de hele samenleving. Dat is al zo vanaf de achttiende eeuw toen ons huidige systeem werd ontworpen.”
„Natuurlijk kun je volhouden dat die mensen ook het bekwaamst zijn, of het best geschoold voor die functies. Persoonlijk betwijfel ik of dat het geval is maar zelfs als dat zo zou zijn, heb je nog steeds een probleem met ongelijkheid. Als we echte democraten willen zijn moeten we ervan uitgaan dat iedereen, niet alleen de elite, in staat is tot zelfbestuur, tot het dragen van verantwoordelijkheid. Dan moet ook iedereen toegang hebben tot het publieke domein en beslissingen over het algemeen belang. Dat is nu niet zo. Verkiezingen selecteren niet alleen wie wel mee mag doen, ze filteren ook bepaalde soorten mensen uit. Mensen die een gevoel van inferioriteit is aangepraat, die niet gewend zijn in het openbaar te spreken of die gewoon verlegen zijn. Maar waarom zouden zij niet mee mogen praten over het algemeen belang?”
„Op die manier worden grote groepen mensen uitgesloten en raakt de publieke zaak toegesneden op de belangen van een geprivilegieerde en rijke bovenlaag die wel toegang heeft tot de macht. Zij hebben geld, zij doneren aan campagnes, zij praten mee. Empirisch onderzoek bevestigt dat welgestelden zich overal meer in politiek en beleid herkennen dan anderen. Dat tast de kwaliteit van het openbaar bestuur aan en leidt op den duur tot een populistische revolte.”
„Ja, maar niet alleen daar. Mensen wijzen naar de VS, met zijn agressieve kapitalisme, enorme ongelijkheid en zwakke vakbonden, Maar het gaat ook op voor Duitsland, Noorwegen, Frankrijk, Spanje, voor elke geavanceerde democratie. De conclusie moet zijn dat ons systeem een plutocratische tendens heeft. Een die misschien niet heel sterk is zoals in echte oligarchieën in Zuid-Amerika of Afrika, maar die wel over de jaren heen steeds sterker en schadelijker kan worden. Dat leidt tot gefrustreerde bevolkingen en dan kun je een beweging krijgen naar antidemocratisch en autoritair bestuur, zoals in de VS.”
„Dat is waar, maar tegelijk zijn de verwachtingen die kiezers hebben van de politiek ook enorm toegenomen. Juist omdat het electoraat hoger opgeleid is en een beter leven heeft dan vroeger neemt de frustratie over de politiek toe. Toegang tot de macht is voor grote groepen kiezers niet evenredig gestegen met hun opleiding.”
„Ja, maar dat betekent nog niet dat ze na verkiezingen krijgen wat ze willen. Ze zijn hooguit blij dat ten minste niet de ánderen aan de macht zijn gekomen. Ik maak me zorgen over die affectieve polarisatie, waar zittende politici belang bij hebben. Je ziet het vooral in de VS, maar ook elders. Politici maken hun kiezers bang voor andere partijen, in plaats van coalities en compromissen te zoeken in het algemeen belang. Boze kiezers zijn betrouwbaar. Die houding jaagt de vervreemding van mensen alleen maar aan.”
„Nee, nee. Mensen willen geen directe democratie en de hele dag zelf over van alles moeten beslissen, ze willen zich herkennen en vertrouwen hebben in de politici die hen vertegenwoordigen. Wat we nodig hebben is een nieuw palet van democratische vertegenwoordiging met verkiezingen maar ook andere vormen van zeggenschap van burgers. Ik vind het Zwitserse systeem heel goed, met referenda. Maar dat kun je niet zomaar toepassen, dat land heeft een bijzondere eigen geschiedenis en heel veel ervaring met zulke democratische praktijken.”
„Oh, ja, dat is een goed punt. Ik heb me ermee verzoend dat ik, zoals een bespreker van mijn boek me noemde, een ‘populist met tegenzin’ ben. Met tegenzin, want ik hou er niet van om op een hoop te worden gegooid met mensen die autoritarisme en soms zelfs fascisme aanprijzen. Dat zijn bullies. Met de oplossingen van populisten ben ik het fundamenteel oneens, maar een deel van hun diagnose is correct. De afgelopen halve eeuw is het elitarisme in moderne democratieën te ver doorgeschoten. In deze tijd vind ik het logisch of zelf noodzakelijk om een beetje een populist te zijn. Er zal altijd spanning bestaan tussen populisme en elitarisme. Het gaat om de juiste balans.”
„Zeker. We moeten het democratische gereedschap dat we hebben gebruiken en verbeteren, niet weggooien.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC