Stemgedrag moslims Onder Nederlandse moslims is het vertrouwen in de politiek laag. Al jaren horen ze van politici dat ze niet thuishoren in Nederland. „De norm is continu aan het verschuiven, moslimdiscriminatie lijkt steeds normaler te worden.”
Charifa Soulami vindt het "schrikken" dat islamofobie "de afgelopen twee jaar, na de verkiezingswinst van de PVV, zichtbaarder is geworden".
De BBB wil bidden op straat verbieden voor moslims, staat in het verkiezingsprogramma. SGP-lijsttrekker Chris Stoffer noemt de islam in NRC „een gevaar voor Nederland”. En donderdag nog, tijdens het SBS-debat, zei PVV-leider Geert Wilders dat de islam „niet in Nederland hoort”.
Al jaren horen moslims dat ze niet welkom zijn in Nederland. Uit verschillende onderzoeken blijkt wat dat voor effect heeft. Negen op de tien jonge moslims heeft geen vertrouwen in de politiek. En uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) vorig jaar bleek dat Nederlanders met een migratieachtergrond minder vertrouwen hebben in de politiek en zich niet vertegenwoordigd voelen. Wat betekent de uitsluiting van moslims voor hun kijk op de politiek?
Dat het vertrouwen van moslims in de politiek zo laag is, heeft volgens Esma Kendir (27), voorzitter van het Collectief Jonge Moslims, twee belangrijke oorzaken. „Aan de ene kant zien we dat er nog altijd hardnekkige, systematische discriminatie tegen moslims is bij overheidsinstanties. En we zien dat politici uitspraken doen die moslims uitsluiten, en waaruit blijkt dat ze moslims als probleem zien.” Ze verwijst daarbij naar VVD-staatssecretaris Jurgen Nobel, die vorig jaar zei dat islamitische jongeren een integratieprobleem zouden hebben.
Bestuurskundige en moslim Charifa Soulami (28) is niet verbaasd dat politieke partijen geregeld islamofobe uitingen doen. „Wat ik wel schrikken vind is dat het de afgelopen twee jaar, na de verkiezingswinst van de PVV, zichtbaarder is geworden”. Zo stijgt het aantal meldingen van discriminatie op basis van godsdienst bij het College voor de Rechten van de Mens, de meeste meldingen hebben betrekking op moslimdiscriminatie en antisemitisme. Kendir: „Onze identiteit en religie worden de hele tijd als probleem geframed. Dat soort uitspraken versterken het idee dat de politiek er niet voor moslims is.”
Die uitspraken in de politiek zorgen niet alleen voor een gevoel van uitsluiting, zegt Soulami. Ze hebben daadwerkelijk consequenties, zegt ze. „Moslimdiscriminatie landt steeds meer in onze instituties. We zien het bij de politie, banken en bij DUO waar moslims buitenproportioneel vaak het doelwit zijn van discriminerende maatregelen.”
De tweede generatie mensen met een migratieachtergrond voelt zich onderdeel van de samenleving, zegt SCP-onderzoeker Jaco Dagevos, die onderzocht in hoeverre zij zich vertegenwoordigd voelen door de Nederlandse politiek. Maar de politiek geeft voortdurend aan dat ze eigenlijk niet meetellen. Dat zorgt er volgens hem voor dat deze generatie afstand tot de politiek voelt. Het leidt er ook toe dat ze minder geneigd zijn te gaan stemmen. Het SCP schat dat Turkse en Marokkaanse Nederlanders een 20 procentpunt lagere opkomst hebben dan mensen zonder migratieachtergrond.
Jonge moslims nemen deel aan een debat georganiseerd door Collectief Jonge Moslims in Nieuwspoort, Den Haag, op 22 oktober 2025.
Ook moslims vinden, net als andere groepen in de maatschappij, belastingen, parkeerproblemen en omgangsvormen in de politiek belangrijk, zegt Dagevos. „Maar het viel ons ook op dat het toch vaak ging over vraagstukken als uitsluiting, discriminatie en integratie. Het idee ‘we tellen niet mee’ blijkt een hele sterke factor te zijn in hoe er tegen de politiek wordt aangekeken.”
Soulami vindt het pijnlijk„dat je moet gaan stemmen op basis van het behouden van je grondrechten. Ik heb niet de luxe om na te denken wat ik belangrijker vind: het belastingstelsel of hoe we de woningnood tegengaan. Het eerste waar ik naar kijk bij een partij is: is hij islamofoob of niet?”
De islam blijft, mede dankzij PVV-leider Geert Wilders, een belangrijk onderwerp in de Nederlandse politiek. „De vraag die weinig wordt besproken in de media is: wat doet het met Nederlandse moslims?” Dat zegt Floris Vermeulen, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Twente en hoofddocent politicologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij houdt zich al 25 jaar bezig met het maatschappelijke en politieke gedrag van minderheden. De groep Nederlandse moslims is „natuurlijk” heel divers, met allerlei verschillende stromingen en herkomstlanden. „Het is op geen enkele manier te zien als een homogene groep die zomaar achter een politieke partij staat. Maar over het algemeen geldt voor veel groepen het gevoel van uitsluiting en zich niet vertegenwoordigd voelen.”
Het bestaan van één politieke partij die alle moslims vertegenwoordigt, is geen reëel scenario. Zoals dat ook niet kan voor christenen, zegt Vermeulen. Denk is de afgelopen jaren wel aantrekkelijk geworden voor mensen die zich identificeren met de islam. De partij heeft een duidelijk profiel en praat ook rondom kwesties als Gaza niet met meel in de mond, zegt hij. Vermeulen wijst naar Nida, tot 2022 een politieke partij. „Nida kwam dichterbij een partij die opkomt voor de belangen van moslims, maar heeft het afgelegd tegen de enorme organisatiekracht van Denk.”
Andere partijen schuiven op naar rechts, als het aankomt op diversiteit en islam, zegt Vermeulen, door de krachtige rol van Wilders. „Buiten Denk om hebben alle partijen veel moeite om een helder profiel op te bouwen en met name moslims te vertegenwoordigen.”
Het publiek luistert naar een debat georganiseerd door Collectief Jonge Moslims.
Ook islamitische politici hebben het niet makkelijk. Vermeulen noemt voormalig GroenLinks-Kamerlid Kauthar Bouchallikht, die in 2023 opstapte omdat ze het niet eens was met het standpunt van de partij over Gaza. „Zij is een goed voorbeeld van een afhaker. Het is een belangrijk signaal als zij, met haar talenten en verhaal, niet in staat is iets voor elkaar te krijgen. Andere moslims die hoog in partijen zitten, zoals Ahmed Aboutaleb (PvdA), vermijden dit soort thema’s. Hij is geen voorvechter van de rechten van moslims in Nederland.”
Uit onderzoek van Sanne van Oosten, politicoloog aan de Universiteit van Oxford, blijkt dat minderheden in de Europese Unie weinig op leden van de eigen groep stemmen. Maar Nederlandse moslims zijn wel meer geneigd om op moslims te stemmen. Dat komt deels door het bestaan van Denk, zegt Van Oosten, omdat zij pal voor moslimrechten staan. En hoewel er geen data voor zijn, lijkt het er ook op dat moslims juist vanwege de anti-islamuitingen van bijvoorbeeld de PVV voor hun eigen ‘groep’ gaan.
Niet-moslims stemmen dan weer heel weinig op islamitische politici . „Negatieve discriminatie tegen islamitische politici” noemt Van Oosten dat. „Zelfs als iemand geen moslim is, maar wel zegt voor moslimrechten te zijn, werd dat door de groep niet-moslims negatief ontvangen.”
Ook Van Oosten benadrukt dat de islamitische kiezer heel divers is en dat er geen goed zicht op is. „Gemiddeld verschillen ze weinig qua standpunten met niet-moslims. Ze zijn iets minder geneigd om voor klimaatmaatregelen te zijn, ze zijn iets meer voor uitkeringen en hogere belastingen voor de rijken en er is minder acceptatie voor homogezinnen.”
Het bestaan van Denk in Nederland is uniek in Europa. De partij heeft de potentie om veel meer stemmen te trekken, denkt Van Oosten. Maar tegelijk is de partij geen grote voorvechter van vrouwen- en homorechten. „Dat is een ongemakkelijkheid: opkomen voor moslims en óók voor andere minderheden zonder dat je de islamitische kiezersgroep van je vervreemdt. Als Denk een bredere groep wil aanspreken, moeten ze op vrouwenrechten gaan zitten. Daarmee trek je de twijfelende progressieve kiezer naar je toe.”
Alternatieven voor moslims kunnen bijvoorbeeld Partij voor de Dieren zijn, omdat die altijd progressief heeft gestemd over Gaza, zegt Van Oosten. „Maar Denk wordt echt gezien als dé partij die voor Gaza opkomt. ” BIJ1 is volgens Van Oosten geen echt alternatief, omdat die partij een heel ander publiek aantrekt, vooral witte stedelingen.
Moslimdiscriminatie is in Nederland een ‘hardnekkig probleem met ontwrichtende gevolgen voor de maatschappij’, bleek in maart uit een onderzoek in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. De discriminatie die moslims ervaren vormt een patroon, maar het is soms subtiel en daarom moeilijk de vinger op te leggen. Een meerderheid van de Tweede Kamer weigerde over het onderzoek te debatteren en beweerde dat het onderzoek niet deugdelijk was uitgevoerd.
Eind augustus gingen enkele VVD-bewindslieden en demissionair premier Dick Schoof in gesprek met moslimjongeren op het Catshuis, naar aanleiding van een Denk-motie over het afnemende vertrouwen van moslims in de politiek. BBB liet verstek gaan en NSC was de week daarvoor uit het kabinet gestapt. Charifa Soulami en het Collectief Jonge Moslims waren ook bij het gesprek aanwezig. Soulami: „Ik ben daar vanuit plichtsbesef heen gegaan.” Ze vond het lastig om voor dat gesprek haar pet van bestuurskundige af te doen en haar persoonlijke pet, die van moslim, op te doen. „Dat is iets wat ik nog nooit heb gedaan. Vergeet niet dat wij van jongs af aan al zijn opgegroeid met het woord ‘slachtofferkaart’. Dat je die trekt als je praat over je gevoel.”
Ze kijkt niet heel tevreden terug op die sessie. „Goed dat ze naar ons hebben geluisterd, maar ik koop daar niks voor als ik het niet terug zie in formele afspraken en beleidskeuzes.”
Esma Kendir, voorzitter van Collectief Jonge Moslims.
Er staat veel op het spel bij deze verkiezingen, zegt Esma Kendir. „Twee jaar geleden zagen we dat de anti-islampartij de grootste is geworden. De norm is continu aan het verschuiven, moslimdiscriminatie lijkt steeds normaler te worden.”
Van de verkiezingsuitslag in 2023 heeft Soulami buikpijn gehad, omdat zichtbaar werd hoeveel draagvlak er is voor islamofobie in Nederland. „Maar tegelijkertijd zag ik ook hoe groot het stille midden was.” Een dag na de uitslag organiseerde ze een protest op het Domplein in Utrecht, waar zo’n tweeduizend mensen op afkwamen. „We riepen niet dat we tegen een bepaalde partij waren, het was een solidariteitsactie. Voor minderheden, van moslims tot de queer-gemeenschap. We zeiden allemaal: we houden elkaar vast.” Dat heeft haar geloof hersteld, zegt ze. „Het maakt niet uit wat er in Den Haag gaat gebeuren. Ik heb het idee dat de samenleving er hoe dan ook sterker uitkomt. Laten we hopen dat we dat terug zien bij deze verkiezingsuitslag.”
Lees hier al onze artikelen over de landelijke verkiezingen op 29 oktober
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC