De zwarte poel begint als een speelse streekroman over een onwaarschijnlijke vriendschap tussen de zachtaardige Ko en de onbehouwen Lou. Maar al snel evolueert het boek naar iets duisterders.
Als volwassenen moeten we ons een leven lang verhouden tot onze kindertijd. Freud wist het, de Vlaamse schrijver Jan Vantoortelboom weet het ook.
In zijn vorige roman Mauk, waarvoor hij in 2023 de Boekenbon Literatuurprijs kreeg, liet hij een oude man op zijn sterfbed terugkijken op zijn leven. ‘Pijn is onvermijdelijk, lijden niet’, klonk het.
In zijn nieuwste, De zwarte poel, achtervolgt het verleden hoofdpersonage Ko al wanneer hij nog een tienerjongen is. Pijn én lijden zijn in overvloed aanwezig, zowel fysiek als psychologisch.
Ko: ‘Dit Zeeuwse oudlandgebied breekt me telkens weer, hoe het zich heeft ingeklonken en verkaveld in mijn diepste herinneringen. De modder zuigt zich op tussen mijn tenen.’
Ko raakt bevriend met Lou, een zonderlinge, onbeholpen jongen, die ‘traag en stroef’ loopt, ‘een weerstand in de benen, alsof er in zijn lichaam een oud motorblok met versleten tandwielen verborgen zat dat hem aandreef’. Lou is sociaal onaangepast, scheldt dwangmatig en zegt gewelddadige dingen die hij nooit echt in de praktijk zou brengen. Over de hoogzwangere juf bijvoorbeeld: ‘Ik zal in haar buik schoppen.’
‘Hij was een jongen wiens moeder ik bij de bakker tegen iemand had horen zeggen: ‘Als wij hem niet liefhebben, zal niemand hem liefhebben’’, zegt Ko. Maar dat liefhebben wil zelfs zijn ouders – naar wie Lou verwijst als ‘gezwellen’ – niet zo goed lukken, dus wordt hij niet alleen meermaals van school getrapt, maar ook in verschillende pleeggezinnen opgenomen en weer uitgespuwd. Een zwaar beschadigde jongen dus, maar veel meer komen we daar niet over te weten. Zijn moeilijke situatie komt enkel tot uiting in zijn onaangepaste gedrag.
De enige die Lou onvoorwaardelijke liefde geeft, is de zwijgzame boer Adrie. En Ko. ‘Hier is hij veilig; bij Adrie en mij bloeit hij op tot een hoogte waarvan hij zelf schrikt, als een zonnebloem of een maisstengel in voedzame volle grond.’
De boerderij van Adrie – ooit een machtig boerenbedrijf, intussen volledig vervallen – staat in de Goese polder, met ‘veedrinkputten, kreekruggen met meidoornheggen, hollebollige weilanden vol knotessen en kromme fruitbomen die hun oogst moeizaam dragen.’ (Vantoortelboom woont zelf in Nederlands Zeeuws-Vlaanderen en kent de polders dus door en door.) De jongens van het dorp komen samen bij Adries gigantische schroothoop om aan hun brommers te werken, joints te roken en te spelen met hun zelf in elkaar geknutselde bommen.
Idyllisch is het er niet: de bomen zijn ziek en moeten worden gekapt – al probeert Adrie de ambtenaren van het ‘centrum der onderdrukking’ op afstand te houden. Motorolie en batterijvloeistof sijpelen de aarde in en verontreinigen de bodem, een braamstruik groeit dwars door het onderstel en dak van een vooroorlogse Citroën C14. En de jongensvriendschappen blijken minder solide dan ze eerst lijken. Er zijn rivaliteit, verraad, vernedering en uiteindelijk zelfs haat. En daarna een allesverterend schuldgevoel.
De zwarte poel begint als een speelse streekroman over een onwaarschijnlijke vriendschap tussen de zachtaardige Ko en de onbehouwen Lou. Maar al snel evolueert het boek naar iets duisterders. De zwarte poel uit de titel is niet alleen de vijver in donkere veengrond waaruit zelfs de koeien niet durven te drinken, het is ook een symbool voor een knagend geweten, het verleden dat je achtervolgt.
Vantoortelboom weeft nog een andere, mysterieuze verhaallijn door dit jongensboek. Af en toe komt er een meisje aan het woord, Louise. Zij en haar zus Elodie stierven een gewelddadige dood en Louise spreekt ons toe als een soort klopgeest. Want als je het aan Ko overlaat, is het ‘Zeeuws zand, aarde en klei erover’.
Met De zwarte poel schreef Jan Vantoortelboom een Nederlandse versie van Southern Gothic: Zeeuwse gothic. Hier geen verlossing, geen vergiffenis, alleen opgekropt verdriet, wrok en schuldgevoel. Een zwarte poel van de donkerste emoties. Maar die voelen nooit echt onontkoombaar. En zinnen als ‘Het leven, maar vooral de tijd, vermorzelt tussen de kiezen in de zwarte mond van een kosmos’, of ‘Wij, die jullie de overledenen noemen, dragen het dodenloze geheugen’ ontsieren de verder vaak knappe vergelijkingen en metaforen.
Hoe stierven Louise en Elodie? Hoe verloor Lou zijn been? Wie werd slachtoffer van wie? Wie draagt schuld? Op die vragen drijft dit dunne boek, al wijst deze Zeeuwse gothic misschien net te makkelijk naar bij wie de schuld zit weggestopt.
Jan Vantoortelboom: De zwarte poel. Cossee; 224 pagina’s; € 22,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant