Antisemitisme Als jood worden aangesproken op zaken waar je niet verantwoordelijk voor bent, is voor Robert Vuijsje niet nieuw. Wat dat wel is: hoe dat de laatste twee jaar normaal is geworden.
Al mijn hele leven hoor ik dezelfde vraag over de Tweede Wereldoorlog. Wij wonen in Europa, hoe kon dit hier gebeuren? Hoe kon in ons geciviliseerde deel van de wereld een atmosfeer ontstaan waarin zoveel miljoenen joden werden vermoord? In ons brave kleine landje, waar verder nooit iets gebeurt, werd zelfs driekwart van deze bevolkingsgroep uitgemoord. Ik denk dat ik tijdens de laatste twee jaar een antwoord heb gevonden op die vraag.
Robert Vuijsje is schrijver.
Laten we beginnen bij de mythe van het beschaafde Westen die er sinds 7 oktober 2023 steeds bij wordt gehaald. Iedere keer hoorde ik dezelfde redenering van mensen die niet geloofden wat ze voor hun ogen zagen gebeuren. Een oorlog in een ander deel van de wereld en de Nederlandse regering doet niets om het te stoppen, net als de rest van de NAVO. Nee, het ging ze heus niet om Israël of de joden, maar om het onrecht in Gaza en de ontmaskering van onze leiders. In andere gevallen zou allang zijn ingegrepen, dus hoe moeten we nu nog geloven in de Westerse beschaving?
Israël ligt in het Midden-Oosten. Niet alleen grenzend aan Syrië (ruim een half miljoen oorlogsslachtoffers in het afgelopen decennium), ook niet ver van Irak. Het land dat na 9/11 werd binnengevallen omdat de Amerikaanse regering had bedacht dat het verantwoordelijk was voor deze aanval op hun land. (Ook het Nederlandse leger nam deel aan de NAVO-missie die zorgde voor meer dan honderdduizend lokale doden die niets te maken hadden met de aanslag op de Twin Towers.)
De afgelopen twee jaar heb ik meerdere keren aan gestudeerde vrienden moeten vragen: jij zou altijd zo hebben geloofd in dat beschaafde Westen, maar nu doorzie je zogenaamd voor het eerst hoe immoreel ons systeem in elkaar zit? Niet om wijsneuzerig te doen, maar eh, voor joden was al eerder duidelijk wat je kunt verwachten van de Westerse beschaving.
Als jood worden aangesproken op zaken waar je niet verantwoordelijk voor bent, de ervaring was voor mij niet nieuw. Als schrijver heb ik vele lezingen gegeven op middelbare scholen. Mijn boeken gaan over hoe wij in Nederland met elkaar samenleven en ik vertel de scholieren dat mijn blik op de wereld werd gevormd door het uitmoorden van mijn familie tijdens de Tweede Wereldoorlog. In de Randstad zat ook eerder dan twee jaar geleden in iedere klas wel een jongen die zijn vinger opstak: u heeft het nu over vermoorde joden in Nederland, maar Israël dan?
Wat nieuw is: de manier waarop het de laatste twee jaar algemeen geaccepteerd werd om joden anders te behandelen dan de rest van de wereld. En dan niet door 16-jarige jongetjes voor wie hun leraren snel excuses aanboden met de mededeling dat ze waarschijnlijk napraatten wat ze thuis hadden gehoord. Wat ik het pijnlijkste vond: progressieve, weldenkende mensen met een scherp oog voor iedere andere vorm van racisme – mijn vrienden of in hun eigen lexicon mijn bondgenoten – die bij iedereen genadeloos de blinde vlek weten bloot te leggen, behalve bij zichzelf.
De aanvallen op 9/11 en 7 oktober verschilden niet zoveel van elkaar. Allebei schokkende brute acties die de wereldgeschiedenis veranderden, met enkele duizenden doden. In beide gevallen gevolgd door een disproportionele wraak van het aangevallen land, met vele tienduizenden onschuldige slachtoffers. De Verenigde Staten deden dat zelfs in een Arabisch land dat niet eens verantwoordelijk was voor de aanslag. Maar het grootste verschil zat in de reactie die de wraak/oorlog opriep.
In Nederland werden concerten van Amerikaanse artiesten niet problematisch, Amerikaanse Nederlanders werden niet geacht zich uit te spreken tegen wat ineens werd gezien als hun regering, tegen Amerikanen werden niet massaal leuzen gescandeerd, het leven van Amerikaanse studenten werd niet onmogelijk gemaakt op Nederlandse universiteiten, waarvan ook de gebouwen niet in blinde woede werden vernield. Over de oorlog in Irak ontstond geen morbide obsessie om de ruim honderdduizend doden uit te roepen tot een genocide.
De vraag die ik mezelf de laatste twee jaar steeds heb gesteld: wat is het toch aan de oorlog in Gaza dat die zulke grote emoties oproept? Waarom worden alleen in dit geval allerlei morele vragen gesteld aan Nederlanders die plotseling een soort verbond blijken te hebben met het leger in een oorlog aan de andere kant van de wereld?
Ik vrees dat het antwoord is: bewust of onderbewust zit in Nederland, of in het beschaafde Westen of waar ook ter wereld, toch een bepaalde gedachte over joden in het achterhoofd. Eerder heb ik de vergelijking gemaakt met de rol die Duitsers spelen in mijn eigen culturele archief. Tijdens mijn jeugd heb ik zoveel over ze gehoord, van familieleden die de oorlog wel hadden overleefd, dat ik bij het zien van een Duitser nu nog steeds onbewust denk: hm, een Duitser.
Het verschil is dat ik dit openlijk durf toe te geven, ik denk ook dat ik een goede reden heb voor mijn gedachten over Duitsers. Joden spelen een vergelijkbare rol in het culturele archief van mensen die tijdens hun hele leven verhalen hebben gehoord, waardoor in hun hoofd een pavlovreactie plaatsvindt: hm, een jood.
Alle klassiekers in het genre zijn de laatste twee jaar zichtbaar geworden. Joden als het ultieme kwaad. Wrede kindermoordenaars. Indringers op een continent waar ze moeten worden verdreven. Leden van een machtige groep met geheime connecties in de hoogste kringen. Een groep waarover je de vraag kunt stellen: mogen zij daar wel wonen of zou de wereld beter af zijn zonder joden?
Wat je eervol zou kunnen noemen, maar ook beangstigend, is hoe breed deze gedachten leven. Bij zowel linkse als (extreem)rechtse demonstraties is het organisch en vanzelfsprekend dat het over joden kan gaan. Op geen enkel punt zijn deze groepen het met elkaar eens, met één uitzondering.
In de afgelopen twee jaar kon je het steeds een stapje verder zien gaan. Hoe het maatschappelijk geaccepteerd werd om ‘gewoon vragen te stellen’ over joden. Ik zeg niet dat dit net zo zal eindigen als tussen 1940 en 1945, maar ik heb nu wel gezien hoe dat proces begon.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC