Wake up, sheeple, het fascisme staat voor de deur, zegt Rosan Smits in Dit is fascisme. Haar boek is bedoeld als alarmklok, maar wat doe je als die irrationele burger vrijwillig, en vaak met verbluffend enthousiasme, zijn eigen vrijheid opgeeft?
is schrijver en chef van Zondag, het essay- en boekenkatern van de Volkskrant.
Zie het fascisme als een draaiboek, schrijft Rosan Smits, politicoloog en adjunct-hoofdredacteur van De Correspondent. ‘Dat ontvouwt zich altijd stapsgewijs en de ingrediënten zijn telkens hetzelfde:
‘Iedere fascist grijpt terug op een mythisch verleden om zijn visie op een glorieuze toekomst te verantwoorden.’ ‘Iedere fascist verdedigt rigide genderrollen als pijler van zijn macht.’ ‘Iedere fascist verdeelt mensen in hardwerkende burgers en overbodige profiteurs.’ ‘Iedere fascist ziet het platteland als symbool voor de eerlijke, hardwerkende, traditionele mens.’
Ik moest aan Alice Weidel denken. Ze werkte bij Goldman Sachs, later bij de Bank of China. Ze heeft een relatie met een Sri Lankese vrouw, met twee geadopteerde kinderen. Je zou zeggen: ze is hartstikke grootstedelijk, kosmopolitisch, queer. Wat een wokevogel! Behalve dan dat Alice Weidel de leider is van het extreemrechtse Alternative für Deutschland.
Dit om te zeggen dat Smits’ kwalificaties ‘altijd’, ‘telkens’ en ‘iedere’ wankel zijn. Wat het fascisme zo beangstigend levensvatbaar maakt, is dat het wetmatigheden ontwijkt, en tegengestelde belangen en figuren bij elkaar brengt. Fascisten pleiten voor rigide gezinsopvattingen, terwijl ze zelf bij meerdere vrouwen een half of heel dozijn kinderen hebben (Bolsonaro, Musk). Fascisten roemen het hardwerkende volk, terwijl ze vaak genoeg zelf intergenerationeel steenrijk zijn (Trump). Fascisten zijn vaak ronduit anti-intellectueel, totdat ze een intellectueel (Carl Schmitt!) of dichter (d’Annunzio!) of architect (Speer!) vinden waarmee ze kunnen dwepen.
Hun volgers zien deze paradoxen heus wel, maar kiezen ervoor die te negeren. Ze verwachten niet van het fascisme een consequent wereldbeeld – daarom is het zo moeilijk met ze te debatteren.
Smits richt zich vooral op strategisch top-downfascisme – zoals politici het vormgeven. Het punt is, denk ik, dat overal, om allerlei redenen, mensen eigen redenen hebben niet te willen geloven in gelijkheid die de rechtstaat voorschrijft. Tech-opperheren in Silicon Valley, libertarische kluizenaars, starre conservatieven in besloten dorpsgemeenschappen, klaaggrage burgers in lommerrijke vinexwijken, boze 18-jarigen op internetfora, noem maar op. Mobiliseert de fascistische politicus hen, of omgekeerd?
Uiteindelijk leiden al die redenen tot de grootste irrationele paradox van allemaal, namelijk dat volgers van het fascisme vrijwillig, vaak met verbluffend enthousiasme, hun eigen vrijheid opgeven.
Dat Rosan Smits in de vaststaande pijlers over fascisme denkt, is om te kunnen meten in welke mate het fascistische draaiboek hier, in Nederland, in 2025, wordt uitgespeeld. Hier vindt haar boek zijn urgentie. Tussen Smits’ opsomming is geen speld te krijgen; Wilders hanteert een hiërarchische opvatting van Nederland, met de autochtone, hardwerkende Henk en Ingrid bovenaan, die continu bedreigd en aangevallen worden door de grachtengordelelite, ‘enge linkse activisten’, ‘criminele migranten’, ‘nepvluchtelingen’, journalisten en wokies die genderpropaganda verspreiden op scholen.
Tegenover deze binnenlandse dreigingen staan buitenlandse; de EU, de VN, de islamitische wereld. Om die vermeende bedreiging te neutraliseren, wil hij aan de grondwet tornen. Tijdens Schoof wilde hij bijvoorbeeld de noodtoestand uitroepen om zo buiten het parlement om te kunnen regeren.
Dit is fascisme is bedoeld als alarmklok. We moeten in actie komen. (Mee eens!) In het verzet ziet Smit een grote rol voor de media. Journalistiek versus de machthebbers. Maar nogmaals (dit schrijft ze zelf ook): fascisten krijgen de macht via democratische verkiezingen. Dus de machthebbers zijn maar een deel van het gevaar. Het andere deel is die irrationele burger, die lekker door de wekker heen slaapt.
Rosan Smits: Dit is fascisme. De Correspondent; 211 pagina’s; € 16.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant