Hij zou nog maar ‘maanden te ademen hebben’, zei Erik Staal vijf jaar geleden tegen de rechtbank. Vijf jaar later is zijn straf in hoger beroep omgezet naar 100 duizend euro boete. ‘Typisch voor Erik Staal, hij is er altijd gewiekst mee weggekomen.’
is economieredacteur. Hij schrijft over de energietransitie.
De man die begin deze eeuw het symbool werd van het grote graaien in de publieke sector, neemt zowaar de telefoon op. ‘Met Erik Staal, goedemiddag’, klinkt het tamelijk opgewekt.
Maar zodra hij hoort dat het een journalist is die belt, valt er een stilte. Even luistert hij naar de vraag over de boete van 100 duizend euro die hij afgelopen voorjaar in hoger beroep kreeg opgelegd. Een straf wegens het oplichten van een woningcorporatie voor de armste inwoners van Zuid-Afrika. Dan kapt hij het gesprek af: ‘U kunt wel stoppen, want ik geef toch nergens antwoord op.’
Dat Staal opneemt, mag een verrassing heten voor iedereen die hem vijf jaar geleden zag in het verdachtenbankje in de Rotterdamse rechtbank. Tijdens het proces, destijds gevolgd door een flinke pluk journalisten, eiste het Openbaar Ministerie (OM) nog 3,5 jaar cel. ‘Ik kan er niet omheen dat de eis zo veel hoger is dan het aantal maanden dat ik nog heb te ademhalen’, zei Staal over die eis. Hij was destijds terminaal ziek, zei hij. Twee jaar, luidde de veroordeling.
Vijf jaar later blijft van die stevige straf bij het gerechtshof weinig over. Door zogenoemde ‘procesafspraken’ tussen Staal en het OM hoeft de witteboordencrimineel niet meer de cel in en hoeft hij slechts een voor hem overzichtelijke boete van een ton te betalen.
Je zou kunnen zeggen dat met deze veroordeling, tot nu door geen enkel medium opgemerkt, een einde is gekomen aan de Vestia-affaire. Een geruchtmakende fraudezaak waarin onder Staals verantwoordelijkheid miljarden euro’s bestemd voor sociale huisvesting verdampten. Een zaak ook waarbij Staal aanvankelijk buiten schot bleef van justitie, maar jaren later via een bizarre omweg toch voor de strafrechter belandde.
Dat hij in die zaak uiteindelijk met een boete wegkomt, is tekenend voor Staal, stelt Jan van der Moolen, oud-directeur van het Centraal Fonds Volkshuisvesting. Hij was als toezicthouder op de corporaties destijds nauw betrokken bij de afwikkeling van de Vestia-affaire. ‘Staal heeft grote schade veroorzaakt voor anderen, hij heeft nooit veel zelfinzicht getoond en is er steeds gewiekst mee weggekomen.’
Erik Staal was de man die de Rotterdamse woningcorporatie Vestia eind vorige eeuw uitbouwde tot de grootste verhuurder van Nederland (90 duizend woningen). Mede door scherp financieel beleid kon Vestia veel bouwen, overnames doen en de huren intussen betrekkelijk laag houden.
Binnen de volkshuisvesting maakte de Vestia-baas naam als daadkrachtig bestuurder. Maar ook al snel als grote graaier. Een half miljoen euro per jaar verdiende hij, onthulde de Volkskrant begin deze eeuw.
Van maatschappelijke ophef en Kamervragen over zijn ‘exorbitante beloning’ waren Staal noch zijn toezichthouders onder de indruk. Dat was nou eenmaal de prijs van een topbestuurder, was hun reactie. Na de invoering van de balkenendenorm, waar hij dik twee keer boven zat, behield hij zijn salaris. Hij reed rond in een Mercedes met chauffeur en bezat een vorstelijk strandhuis op Bonaire.
Toen kwam 2012. Vestia bleek in gigantische financiële problemen te verkeren. Door een wilde speculatie met rentederivaten eisten banken vele miljarden aan onderpand. Meer geld dan Vestia kon betalen. De overheid tuigde een reddingsoperatie op en Staal moest het veld ruimen.
De affaire werd groter. Achter de derivaten kwam een fraudezaak tevoorschijn. De kasbeheerder van Vestia bleek zich jarenlang stiekem te hebben verrijkt. Elke keer als Vestia een derivatencontract afsloot, kreeg de kasbeheerder de helft van de commissie die de tussenpersoon van Vestia van banken ontving. De bijverdienste van de Vestia-medewerker bedroeg 11 miljoen euro.
Ruim 3 miljard euro kostte het afkopen van de derivatenberg. Die rekening wordt tot vandaag opgehoest door de bewoners van Vestia. De prijs zit verstopt in hogere huren, minder onderhoud en minder ambitieuze nieuwbouwplannen.
Staal was destijds dagelijks in het nieuws. Zo was er grote verontwaardiging over de 3,5 miljoen euro die hij zich bij zijn gedwongen vertrek had laten uitkeren om het pensioengat te dichten. Uiteindelijk schikte hij het dispuut over die gouden handdruk. Hij betaalde 1 miljoen euro terug, ‘zonder schuld te erkennen’.
Eén ding bleef Staal aanvankelijk bespaard: een strafzaak. Bij de derivatenfraude was hij niet betrokken. Toch stond de politie in 2017 alsnog voor zijn villa in Krimpen aan den Lek. Nu in verband met een andere aan Vestia gerelateerde kwestie: de oplichting van Stichting Housing Association South Africa (Hasa).
Staal bleek op zijn laatste werkdag bij Vestia één ordner mee naar huis te hebben genomen. Die met de stukken van Hasa, een stichting die met Nederlands geld goedkope huurwoningen zou bouwen in de Zuid-Afrikaanse stad Oost-Londen.
‘Er was in de jaren negentig veel contact tussen Nederland en Zuid-Afrika over volkshuisvesting’, herinnert oud-toezichthouder Van der Moolen zich. ‘De regering van Nelson Mandela was net aan de macht gekomen en wilde het Nederlandse model van woningcorporaties kopiëren. Nederlanders gaven advies, en richtten lokale corporaties op. Ook Vestia.’
Hasa bouwde enkele honderden woningen en had een aardig bedrag in kas toen Staal Vestia verliet. Voor dat geld vond hij in de jaren daarna een bestemming die niet bepaald strookte met de doelstelling van de stichting. Nadat hij in 2015 ‘contrecoeur’ de schikking over zijn gouden handdruk had getroffen, ‘leende’ hij 90 duizend euro van Hasa, zo vertelde Staal jaren later in de rechtszaal.
En toen hij in het voorjaar van 2016 de diagnose kanker hoorde, ging hij helemaal los. Staal betaalde niet alleen al zijn schulden bij vrienden en familie af met het geld van Hasa. Er volgde onder meer ook een cruisetocht langs Argentinië en Chili (15.481,43 euro). Een voorstelling van The Lion King in Londen (924,22 euro). Een jetski voor zijn strandhuis (12.019,23 euro). En voor tienduizenden euro’s aan businessclass tickets naar Bonaire.
Naast deze feiten werd Staal vervolgd omdat hij Hasa al ruim voor de val van Vestia bleek te hebben gebruikt voor fraude met een villa in Johannesburg. Er was ook nog een vervalsing van een advocatenbrief. En een wonderlijke winkeldiefstal: bij een filiaal van bouwmarkt Hornbach stal hij slijpschijven, een verkleurende led-lamp en enige elektrische onderdelen. Die diefstal was volgens Staal het gevolg van bijwerkingen van de kankermedicatie.
In totaal onttrok Staal over de jaren ongeveer 1,7 miljoen euro aan de stichting. Daarvoor werd hij door de rechtbank veroordeeld tot twee jaar cel. De straf was onder meer lager dan de eis omdat de Staal de schade aan Hasa (2,4 miljoen euro) had terugbetaald. Het geld hoestte hij op door zijn Caraibische standhuis voor 2,3 miljoen euro te verkopen.
Waarschijnlijk geloofde niemand in 2020 dat Staal daadwerkelijk de gevangenis in zou gaan. Voor het hoger beroep zou dienen, zou de doodzieke man allang zijn overleden, was de gedachte.
Of hij zijn medische situatie voor de rechtbank heeft overdreven, is geen vraag waarop Staal de Volkskrant antwoord geeft. Zeker is dat hij vijf jaar later nog leeft en dat de straf waarmee hij eindigt aanzienlijk lager is dan die waarmee hij begon.
Uit het arrest van het gerechtshof in Den Haag blijkt dat die lagere straf volgt uit ‘procesafspraken’ tussen de verdachte en het Openbaar Ministerie. De rechters kunnen dan alleen nog ‘ja’ of ‘nee’ zeggen.
Over de redenen waarom het OM voor procesafspraken koos, wil een woordvoerder om redenen van privacy slechts algemene antwoorden geven. ‘De druk op de gevangenissen en de lange wachttijd bij rechtbanken maken dat we zeker bij corruptiezaken geregeld voor procesafspraken kiezen. De reden waarom we dat in individuele zaken doen, is maatwerk. Waarbij de fysieke gesteldheid van de verdachte zeker een doorslaggevende factor kan zijn.’
In het arrest schrijft het hof dat voor alle misdrijven die Staal heeft begaan ‘in beginsel een stevige onvoorwaardelijke gevangenisstraf passend zou zijn’. Toch is het hof dus akkoord gegaan met een boete van een ton. Omdat, zo stelt het hof, Staal alle schade aan Hasa heeft vergoed, omdat hij spijt heeft betuigd aan ‘het slachtoffer’ en tijdens de zitting berouwvol was richting Vestia, de maatschappij en zijn gezin. Daarbij speelt ook de ‘ernstig en zorgwekkende’ ziekte van Staal mee. Uit medische documenten die het hof heeft ingezien, blijkt dat sinds 2024 een ‘duidelijke verslechtering’ is ingezet.
‘Katterig’, noemt Gerard Erents de afloop van de Hasa-zaak. Erents was de interim-bestuurder die Staal in 2012 bij Vestia opvolgde. Hij was het die het Hasa-dossier op het spoor kwam en aangifte deed. ‘Als dat niet was gebeurd, weet ik zeker dat hij het geld gewoon had opgemaakt.’ Erents blijft zitten met het gevoel dat Staal vijf jaar geleden ‘heeft zitten koketteren’ met zijn slechte gezondheid.
De verontwaardiging van Erents, Van der Moolen en anderen die de zaak destijds van nabij volgden, is niet bij het huidige Vestia terug te vinden. De corporatie is inmiddels opgedeeld in drie bedrijven. De woordvoerder van Hef-wonen, een van die clubs, komt niet meer terug op een verzoek een inhoudelijke reactie te geven.
Ook de stichting Hasa, sinds 2017 bestuurd door twee bewindvoerders, heeft geen behoefte te reageren. De stichting leidt een sluimerend bestaan en zal worden geliquideerd, zegt bestuurder Aarnout de Bruijne. Mocht daarbij geld overblijven, dan zoekt het bestuur daarvoor ‘een bestemming’ in lijn met het ‘doel van de stichting’.
Om hoeveel geld dat gaat, kan hij niet zeggen. Maar met enig geluk is er dus toch nog iets over voor arme Zuid-Afrikanen.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant