Het Uur Simon van Teutem is politicoloog. In de podcast Het Uur spreekt hij met Pieter van der Wielen over hoe de VVD liberale taal gebruikt, maar de kern van dat gedachtegoed van binnenuit ondermijnt.
Simon van Teutem.
Simon van Teutem is politiek denker en schrijver, bekend van zijn eerdere boek De Bermudadriehoek van Talent, over hoe idealistische jongeren verstrikt raken in bullshitjobs. Zijn nieuwe boek is getiteld Waarom een echte liberaal geen VVD stemt. Hij wilde de VVD ontmaskeren, de partij die opkomt voor de hardwerkende Nederlander, de liberale partij. Volgens Van Teutem moeten kiezers naar de acties kijken in plaats van de retoriek.
In de podcast Het Uur gaat Pieter van der Wielen met Van Teutem in gesprek over diens inbreng in het debat over wat liberalisme precies is. Zijn versie draait om waarheid, vooruitgang, optimisme voor de toekomst, bescherming van minderheden en het geloof dat hard werken moet lonen. Zijn frustratie: de VVD claimt die waarden ook, maar maakt ze niet waar.
Dit is een voor de leesbaarheid geredigeerde versie van het gesprek dat Pieter van der Wielen voerde met Simon van Teutem voor Het Uur, de wekelijkse interviewpodcast van NRC. Luister en volg Het Uur via nrc.nl, de NRC Audio-app of een ander podcastplatform. Het Uur is ook te bekijken op YouTube.
„Ja. Ik ben ook echt even in Nederland gaan zitten nu een paar weken, zodat ik overal bij kan zijn. Normaal gesproken woon ik in Engeland, in Oxford, maar ik krijg er zoveel energie van. En ik vind het toch wel heel erg leuk om die ideeënstrijd te zien en om daar ook zelf wat stenen in de vijver te gooien.”
„Heel erg. Mijn vader was vakbondsman, zijn hele leven. Dus hij nam ons mee naar de lerarenstakingen op het Museumplein [in Amsterdam]. En dan hoorden we daar speeches van bevlogen sociaaldemocraten. Mijn moeder is pedagoog, universitair docent aan de Universiteit Utrecht en ook heel maatschappelijk betrokken. Dus bij ons aan de eettafel ging het vaak wel over politiek. Wij mochten niet opblijven voor Champions League-wedstrijden, maar wel voor de Algemene Politieke Beschouwingen. Dus dat is er wel een beetje met de paplepel ingegaan. Vooral het idee dat, als je bepaalde talenten of privileges hebt, daar dan ook bepaalde verantwoordelijkheden bij komen. Dat als er veel aan jou gegeven is, dat er dan ook veel van je terugverwacht mag worden.”
„Voor zover ik weet altijd PvdA. Dat kregen wij ook een beetje mee. Ik kwam dus best uit een links nest. Dat was wel grappig, want in Bunnik had je geen middelbare school. Ik moest naar de middelbare school in Zeist en dat was in een ontzettende kakbuurt, kun je toch wel zeggen. En ja, ik voetbalde en ik zat helemaal niet in een heel bekakte omgeving. Dus ik kwam daar aan op zwarte Nikes en ik werd door klasgenoten een beetje uitgemaakt voor tokkie.”
„Het schuurde politiek ook wel een beetje, omdat veel van hen uit een VVD-milieu kwamen. En dat leverde in de pauzes tussen mij en mijn nerderige vrienden altijd heel leuke gesprekken op, waarin het ook wel een beetje knetterde.”
„Stijn? Die kwam ook uit Bunnik. Hij deed vmbo en zat niet met al die kakkers. Dus ik bleef altijd een beetje met één been in de ene wereld staan en met het andere in de andere wereld. Hij is mkb’er geworden, ondernemend. Zo is hij een beetje bij de VVD beland, omdat hij heel erg het gevoel had dat dat toch de partij was voor de hardwerkende Nederlander.”
„Ja, en dat is toch een allesverpletterend frame. De aantrekkingskracht van dat frame is gewoon heel erg groot, omdat je in Nederland heel veel mensen hebt die fulltime werken, die hun premies afdragen, die belasting betalen … En de VVD spreekt, in elk geval in toon, die mensen heel behendig aan en positioneert zich dus nadrukkelijk als de partij die voor die mensen opkomt.”
„Dat was eigenlijk een herhaling van zetten van op de middelbare school. Ik kwam in een huis te wonen en mijn oud-huisgenoten zijn daarna gaan werken bij Loyens & Loeff, BCG en Deloitte. Zij stemden ook allemaal rechtser dan ik. Ik weet nog heel goed dat in maart 2017, toen ik eerstejaars was, er Tweede Kamerverkiezingen waren. Daar ging het toen veel over op de sociëteit. Ik denk dat het 150 gasten waren en daarvan was ik de enige die links van D66 stemde. Ook het aantal D66’ers was misschien op twee handen te tellen.”
„Klopt. Je hebt een stroming binnen de VVD, die noemen zichzelf klassiek-liberaal. Die zijn in feite gewoon best wel conservatief. Dat is een hele dominante club die ook veel binnen die partij doet om de ideologische koers de ene kant op te krijgen. Die bestaat uit een soort van middenstand en ondernemers, niet uit typische corpsballen.”
„Ik dacht: als je je maar gewoon omringt met slimme mensen, leer je vanzelf wel genoeg om iets goeds te doen voor de wereld. Dat bleek een heel naïeve gedachte. Want wat je zag in Oxford, was dat het vetste volgende stapje na je studie niet was om iets goeds voor de wereld te doen, maar eerst even bij een grote bank of bij een groot consultancybureau of bij een groot zakelijk advocatenkantoor rond te lopen. Die hadden zich gepositioneerd als de perfecte springplank voor jonge hoogvliegers, die later misschien nog wel willen terugkeren naar hun idealen of hun dromen.”
„Ik heb ook een zomer bij Morgan Stanley, een zakenbank in Londen, gewerkt. Dat was tachtig-plus uur per week. Er is ook een enquête gelekt van de Amerikaanse bank Goldman Sachs in 2021, waaruit bleek dat mensen 95 uur per week werkten. Het waren mensen die hun leven een 8,8 gaven voordat ze begonnen, en een 2,8 nadat ze waren begonnen. Bij Morgan Stanley begon na zes, zeven weken stage al mijn haar uit te vallen.”
„Ja, en toen ik daarover begon te klagen tegen mijn analist, zei iemand die net een treetje hoger zat in de voedselketen – een vrouw – dat ik niet zo moest zeiken, want haar haar was ook een stuk dunner geworden. Zij was twaalf kilo aangekomen in een halfjaar en ze werd niet meer ongesteld. Dat is dus best wel gebruikelijk in deze sector.”
„Een gefascineerd begrip wat ik daarover tegenkwam: het ‘fuck you number’. Dat hoorde ik van een zakelijk advocaat die eigenlijk voor een denktank wilde werken of de politiek in wilde, maar die na zijn studie dacht: ik ga even een paar jaar beuken bij een groot advocatenkantoor in Amerika en daarna kan ik doen wat ik wil en is mijn fuck you number bereikt: het getal waarbij ik tegen mijn baas kan zeggen ‘dit is het’.”
„Het was eigenlijk de studieschuld. Hij wilde zijn studieschuld afbetalen. Maar toen hij eenmaal in die wereld terechtkwam, op het moment dat hij dat kantoor binnenstapte, was dat hoge salaris zó verslavend. En toen ik hem heb geïnterviewd voor het boek, zat hij er decennia. Hij zei nog steeds, inmiddels wel grappend: nog een jaar en dan ben ik weg.”
„Dat was eigenlijk alles. Toen ik op de middelbare school zat — ik was veertien — kreeg hij kanker. En ik weet nog dat ik op de eerste dag van de diagnose boven op zolder behandelingen zat te googelen, want ik kon niet slapen. En toen kwam hij de trap op. In ons huis kraakten de treden, dus ik hoorde dat hij het was. Het was drie uur ’s nachts, denk ik, en hij kwam binnen en stortte zich in mijn armen en zei dat hij heel bang was.
„Waar ik de weken daarna achter kwam, was dat hij niet zozeer bang was voor de dood an sich, of voor het niets, maar dat hij bang was dat hij in zijn loopbaankeuzes niet altijd had gedaan wat hij misschien had willen doen. Hij had heel graag romans willen schrijven. Maar hij had zichzelf altijd verteld — zoals heel veel mensen doen — ‘mijn echte leven, of mijn echte droom, die ga ik morgen invullen, als ik genoeg geld heb, als ik met pensioen ben’.
Simon van Teutem: „Je moet mijn boek dus niet zien als: oh, hier heb je de perfecte definitie van liberalisme. Wat ik wel heb geprobeerd te doen, is zeggen: dit is liberalisme voor mij.”
„Er zijn altijd wel redenen te bedenken waarom je er nog heel even mee moet wachten. Als je vandaag begint met je droom, dan kan die droom ook in één keer in duigen vallen. Of het kan ook zo zijn dat het niet werkt. Daarom ook is die lokroep van grote bedrijven zo aantrekkelijk. Omdat ze eigenlijk zeggen: wij verhogen de kans dat jouw droom lukt, maar je hoeft er nu nog niet mee te beginnen. En dat is mij bijgebleven, op het ziekbed van mijn vader en in de vijf jaar daarna. Hij heeft me ook op zijn sterfbed nog eens op het hart gedrukt: het is belangrijk dat je je talenten inzet voor andere mensen.
„De combinatie van die twee dingen maakt het voor mij heel moeilijk, toen ik het hele kruimelpad had gevolgd van Morgan Stanley en dat contract voor me had liggen om het ondertekenen, om dat contract niet te zien als zelfverloochening. Dus in plaats van dat contract te ondertekenen, ben ik op onderzoek uitgegaan. En daar is dat boek uitgekomen: De Bermudadriehoek van talent.”
„Daar zit ook wel weer iets heel kwalijks in. Er zit een soort nulsom-denken in: oké, je hebt schaarste op de woningmarkt. Dus als ik een huis wil, betekent het dat iemand anders geen huis krijgt, en andersom. Dus ik moet eerst even mijn eigen terreintje beschermen, eerst even goed voor mezelf zorgen en eerst tekenen voor die goede baan. Later ga ik wel weer iets voor de wereld doen. Alleen, wanneer ik dat doe en jij doet dat, roept dat bij een derde persoon ook weer die defensieve reflex op van: oh, denken zij allemaal aan zichzelf? Dan ik ook.”
„Dat is wel een soort negatieve spiraal waar mensen in mijn generatie inzitten. Hoe meer mensen eerst denken ‘ik moet mijn eigen schaapjes op het droge krijgen’, hoe meer andere mensen dat zien en hetzelfde denken, maar hoe minder er uiteindelijk aan elkaar wordt gedacht. Over de VVD hoor je heel vaak dat kritiek op het neoliberalisme … alsof het neoliberalisme een soort gif is dat uit Den Haag in één keer is opgestegen en ons allemaal beïnvloedt.
„Maar heel veel mensen zijn in hun eigen gedachten ook gewoon knetterneoliberaal. En je zou de VVD ook niet kunnen zien als een soort van externe partij die dat neoliberalisme aan ons op heeft gelegd, maar als een weerspiegeling van de tijdsgeest waarin veel mensen zelf gewoon zich best wel neoliberaal gedragen.”
„Ik sprak laatst iemand die een jeugdliefde had gehad. Daarna was ze vier of vijf jaar single geweest of had verschillende relaties gehad. Maar het was het allemaal net niet geworden. Toen was ze teruggekeerd bij die jeugdliefde en vertelde ze: dat is eigenlijk wel handig, want dan weet je wel een beetje wat je hebt. Dan kun je wel vertrouwen hebben dat je de goede keuze hebt gemaakt. Dat is heel marktachtig denken, zo van ‘ik wilde wel even alles tegen elkaar afwegen … nee, er is verder niks beters, dus dan is het wel verstandig om terug te gaan naar die jeugdliefde’.”
„Nee, het liberalisme is zelf een strijd, een levend idee over wat het betekent dat zichzelf steeds weer opnieuw uitvindt. Je moet mijn boek dus niet zien als: oh, hier heb je de perfecte definitie van liberalisme. Wat ik wel heb geprobeerd te doen, is zeggen: dit is liberalisme voor mij. Dat is mijn inbreng in het debat over wat het liberalisme zou moeten zijn. Dingen als: de waarheid is belangrijk, vooruitgang is mogelijk, we zijn in ons bestaan in principe optimistisch naar de toekomst, we kunnen dingen aanpakken en minderheden worden beschermd.
„Hard werken loont, je kan iets maken van jezelf. Dat zijn allemaal principes die ik nauw verbonden zie met mijn liberalisme. Mijn frustratie met de VVD zit erin dat zij sommige van die principes in hun verhaal ook claimen, maar ze in hun acties niet uitdragen.”
„We noemden net al even dat hard werken moet lonen. Als je de partijprogramma’s van de VVD erop naslaat vanaf 2010, dan staat in elk programma weer: ‘we willen minder belasting op werk, hard werken moet lonen’. Maar als je dan kijkt naar cijfers van het CPB over wat er tussen 2010 en 2021 is gebeurd met de lasten op inkomen en werk, dan zie je dat die niet alleen gestegen zijn, ze zijn nog sneller gestegen dan onze economie is gegroeid. Dat is best gek. En dan ga je toch denken: komt dat dan door die coalitiepartners van de VVD? Hebben die dat zo bekokstoofd?
„Maar ook als je de doorrekeningen van het Centraal Planbureau er weer bij legt van deze verkiezingen, dan zijn er een paar partijen die heel sterk pleiten voor een verschuiving van lasten op inkomen en arbeid naar meer belasting op vermogen en winst. Partijen als D66, GroenLinks-PvdA. De VVD is gewoon niet een van die partijen. Dat zie je nu bij zo’n discussie over de hypotheekrenteaftrek ook weer. Vincent Karremans en Dilan Yesilgöz hebben het overal over de hardwerkende Nederlander: ‘we doen dit voor de middenstand’. Terwijl partijen als CDA en D66 elke euro van de hypotheekrenteaftrek willen gebruiken om de inkomstenbelasting te verlagen en dus daadwerkelijk iets te doen voor die hardwerkende Nederlander.
„Dat verhaal over die middenstand is ook gewoon onzin, omdat cijfers laten zien dat in 2021 48 procent van de hypotheekrenteaftrek ging naar de 20 procent hoogste inkomens. Dus wat je eigenlijk ziet, is dat de VVD de hele tijd schermt met allerlei idealen die ze in hun acties helemaal niet waarmaken. En ja, ik wilde ze ontmaskeren.”
Simon van Teutem: „Cynisme vind ik vreselijk lui. Je hoeft dan ook niks meer te doen. Ik vind: als je ergens over klaagt, dan moet je bereid zijn om er wat aan te doen of in elk geval je steentje eraan bij te dragen. Cynisme is eigenlijk het verwerpen daarvan en zeggen: het maakt allemaal niet meer uit.”
„Ja, en daar zit dus echt een opdracht aan progressieve partijen. Daar zit echt een kans voor partijen als D66 en Volt bijvoorbeeld, maar ook GroenLinks-PvdA om een loopje te nemen, of eigenlijk dat frame van de hardwerkende Nederlander over te nemen van de VVD. De VVD is ook alsmaar de enige partij waarbij armoede groeit in de doorrekeningen van het Centraal Planbureau. En dan kom je dus toch een beetje bij de vraag van de VVD. Het liberalisme is natuurlijk een stroming van de volle vrijheid, maar het gaat er uiteindelijk wel om: wiens vrijheid? In 2023 heeft VVD een campagne gevoerd waarbij ze zeiden: ‘ik sta aan jouw kant.’ Nou, dat vindt iedereen heerlijk om te horen.”
„Alleen: je kan natuurlijk niet aan ieders kant staan, want belangen botsen. Het belang van de boer is niet hetzelfde als dat van de natuurbeschermer. En het belang van de rentenier is niet hetzelfde als dat van de arbeider. En het belang van de ondernemer is niet hetzelfde als dat van iemand met een uitkering. Dus je moet uiteindelijk kiezen tussen die belangen.
„Als je bij de VVD wil kijken hoe ze tussen die belangen kiezen en wat hun vrijheidsbegrip eigenlijk is — voor wie zij aan het eind van de dag uiteindelijk staan — dan moet je echt kijken naar hun acties en niet naar hun retoriek. Dan zie je dat vrijheden die ik ook heel belangrijk vind, bijvoorbeeld de vrijheid van toekomstige generaties om te leven op een schone planeet, af en toe redelijk aan de laars gelapt worden.”
„Wel teleurgesteld, niet cynisch. Cynisme vind ik vreselijk lui. Je hoeft dan ook niks meer te doen. Ik vind: als je ergens over klaagt, dan moet je bereid zijn om er wat aan te doen of in elk geval je steentje eraan bij te dragen. Cynisme is eigenlijk het verwerpen daarvan en zeggen: het maakt allemaal niet meer uit. Het is zoals het is en tegelijkertijd een excuus om zelf gewoon lui of laf of in een hoekje te blijven zitten. Ik heb een hekel aan cynisme.”
„Het rare is natuurlijk wel dat, als je kijkt nu naar hoe de peilingen staan, dan is het ook heel moeilijk om een coalitie zonder de VVD voor te stellen. Wat ik eigenlijk vooral heel erg vrees en waar we sowieso al wat meer een tendens naar zien de afgelopen verkiezingen, is dat na de volgende verkiezingen iedereen weer naar elkaar gaat kijken en iedereen weer vooral aan zijn eigen achterban wil laten zien: ‘Nee, wij zijn heel hard to get hoor.’
„Als je gaat kijken naar de parlementaire geschiedenis in Nederland, dan zie je dat we sinds de Tweede Wereldoorlog gemiddeld ongeveer honderd dagen doen over formeren. Maar als je kijkt naar de laatste drie kabinetten, dan deden we er gemiddeld 249 dagen over. Dat is meer dan acht maanden. Moet je je nu voorstellen, met dat dubbel demissionaire kabinet met de BBB en VVD, die nu nog 32 zetels hebben maar straks hebben ze er misschien nog 25 of twintig, dat die nog acht maanden moeten gaan regeren.
„Het meest gênante eraan vind ik eigenlijk nog dat ook bij zo’n kabinet-Schoof dat bijna langer geformeerd heeft dan ze hebben geregeerd. Dat er dan na maanden van overleg een akkoord uitkomt. Dat je eigenlijk op de avond zelf half aangeschoten op een bierviltje had kunnen uittekenen.”
„Nou, er zijn drie kroonprinsen: Vincent Karremans, Ruben Brekelmans – ze klinken ook een beetje hetzelfde – en Eelco Heinen. En als ik ze deze campagne hoor, dan heb ik weinig vertrouwen dat zij radicaal willen breken met de afslag die de VVD de afgelopen twee jaar heeft genomen.”
Lees hier al onze artikelen over de landelijke verkiezingen op 29 oktober
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC