Met een ‘donkerrood’ verkiezingsprogramma’ hoopt Frans Timmermans kiezers te bewegen op GroenLinks-PvdA te stemmen en zo Wilders te overtroeven. Hij had het vuur van rechts verwacht, maar niet in deze mate.
U vertelde in een recent interview dat u in 2023, na uw terugkomst vanuit Brussel naar Den Haag, ‘doodongelukkig’ was. Het bleek lastiger dan gedacht om u aan te passen aan de ‘nieuwe mores’.
‘Na de val van het kabinet-Rutte IV moest ik ineens terug. Mijn gezin was niet voorbereid en er was geen verhuizing geregeld. Ik werd overvallen door alles. En de politiek in Den Haag bleek veranderd, onder andere door sociale media. Alles moet tegenwoordig snel, in soundbites.
‘Ik was ook gewend geraakt aan de waardering die ik in Europa kreeg. In Nederland werd ik met beide benen op de grond gezet. De Europese politiek kan inhoudelijk keihard zijn, maar op de persoon is het veel zachter dan in Den Haag.’
De aanvallen zijn persoonlijker geworden?
‘In mijn ervaring wel. Dat zie je in de hele westerse wereld. Het is een kenmerk van de verrechtsing en van het populisme. Ik heb die hardere stijl zelf ook geprobeerd, maar het ligt mij niet. Ik moest de balans zoeken tussen die nieuwe mores en mezelf blijven, daarvoor heb ik een jaar nodig gehad. Bij de Algemene Beschouwingen vorig jaar snapte ik het voor het eerst. Niet te veel willen uitleggen, zoals een bestuurder. Als politicus moet je stellen. Dat heb ik inmiddels in de vingers.’
Uw vrouw waarschuwde u in 2023 voor de verharde politieke sfeer in Nederland, u zou de nieuwe Sigrid Kaag worden, het favoriete haatobject van rechts. Waar zij voor waarschuwde is helemaal uitgekomen, toch?
‘Het was Wilders die met die kreet kwam: Kaag met een baard. En ja, je weet, als je de pretentie hebt om links te leiden, dat je van rechts vuur kan verwachten. Ik had dat alleen niet in deze mate verwacht.’
Onlangs werd u in een café uitgescholden voor ‘linkse kankerhond’ door een man die daarna de Hitlergroet bracht. U leek daar onbewogen onder.
‘Het was niet de eerste keer, het viel alleen op omdat er een camera bij was. Ik ben er inmiddels aan gewend. De mensen die erbij zijn, schrikken enorm, voor hen is het de enige keer dat ze zoiets meemaken.
‘Kort daarvoor, de dag voor die demonstratie op het Malieveld, ging bij het voetbalstadion in Kerkrade een man nog veel harder tegen me tekeer. Ik vroeg hem: ‘Joh, wat zit jou nou dwars?’ Dat kon hij niet uitleggen, hij was te boos. Op een gegeven moment dreigde hij met geweld. Waar zijn dochter bij stond. Een gesprek lukte niet, omdat ik voor hem meer symbool ben dan mens. Een symbool van alles wat links is, van alles wat in zijn ogen niet klopt.’
De interne analyse na de vorige verkiezingen was dat het fout was om campagne te voeren rond u als ervaren leider, omdat u werd neergezet als onderdeel van het establishment. Wat is nu de strategie?
‘Onze campagne gaat over hoe we het land weer aan de praat krijgen en de boel eerlijk verdelen. En ik kan moeilijk ontkennen dat ik ervaring heb. De vraag is, met oorlog aan onze grenzen, met een zeer onstabiel Midden-Oosten en een Amerikaanse president die aan de kant van onze tegenstander gaat staan, of dat iets ergs is.’
Bent u een andere Frans Timmermans dan twee jaar geleden?
‘Ik heb een enorme rust gevonden, ben doelgerichter en tijdens debatten minder gespannen. Ik ben zoals ik vroeger was, en dat is fijn. In 2023 gaf ik leiding aan twee partijen die nog niet aan elkaar gewend waren. Toen kwam daar ‘7 oktober’ doorheen, dat was ook intern een opgave. Maar de samenhang tussen GroenLinks en PvdA is gegroeid, en daarmee ook het zelfvertrouwen.’
Bent u zelf compromislozer links geworden?
‘Rechts heeft er een grote puinhoop van gemaakt de afgelopen twee jaar. Ik stel voor om een andere koers te proberen, want dit heeft niet gewerkt. Voor mij is de missie duidelijk: ik moet zorgen dat rechts niet om ons heen kan. Wij zijn de enige partij met de kans om over Wilders heen te gaan, en daar is mijn positie totaal aan ondergeschikt.’
Over de Israëlische premier Netanyahu bent u feller geworden. U noemt hem een oorlogsmisdadiger en genocidepleger, en vindt dat hij in Den Haag in de gevangenis thuishoort. Kunt u die toon vasthouden als u premier wordt?
‘Dat zal moeten blijken, maar de feiten staan aan mijn kant. Er is door een VN-commissie vastgesteld dat er sprake is van genocide. Ik heb gisteren iemand gesproken die onlangs in Gaza was en zegt dat het lijkt of er een atoombom is gevallen.
‘Wij zijn het gastland van het Internationaal Strafhof, dan moet je daarvoor opkomen. Ik ben lang voorzichtig geweest, heb gewacht op voldoende bewijzen om zonder enige reserve te kunnen zeggen dat er sprake is van genocide. Ik ben van mening dat dat nu glashelder is.’
U zei dat ‘7 oktober’ intern een opgave was. De motie-Piri, die opriep tot een algehele wapenboycot van Israël, inclusief het verdedigingssysteem, leidde binnen uw partij tot woede en opzeggingen. Maar Nederland levert helemaal geen onderdelen voor de Iron Dome. Zijn die prominenten voor niets weggejaagd?
‘Die redenering kun je dan toch net zo goed omdraaien? Waarom zijn ze weggelopen, als die motie helemaal niet tot meer onveiligheid voor de Israëlische bevolking leidt? Het punt is, voor sommigen was deze motie de aanleiding om te vertrekken, waar ze al langer op zaten te wachten. Voor anderen kwam dit als een schok, en met hen ben ik het gesprek aangegaan.’
In uw verkiezingsprogramma staat: ‘We komen onze afspraken in de Navo na’, ‘we committeren ons aan de Navo-norm’ en ‘we voldoen aan onze Navo-doelstellingen’. Tegelijkertijd maakt u bij de CPB-doorrekeningen het geld maar tot 2030 vrij en niet tot 2035, zoals bijna alle andere partijen. Komt u die Navo-afspraken na of niet?
‘Jazeker. Afspraken nakomen en de uitgaven dekken voor tien jaar zijn verschillende dingen. In de eerste vier jaar doen we hetzelfde als die andere partijen. En we beslissen hoe we die tweede termijn betalen op het moment dat het nodig is. Omdat we defensiemateriaal samen met andere Europese landen moeten aanschaffen, en ik niet wil dat anderen denken: die Nederlanders betalen wel.
‘Ook wil ik voorkomen dat we te hard gaan bezuinigen, daar heeft Nederland een handje van.
‘Bovendien weten we niet welke militaire middelen wij over vijf jaar nodig hebben, drie jaar geleden had niemand het over drones. Dit soort beslissingen moet je zo laat mogelijk nemen. Dat doe ik liever dan geen nieuwe kankermedicijnen meer toelaten om ruim 7 miljard vrij te spelen.’
U hoeft toch niet aan het CPB door te geven of we tanks of drones nodig hebben? Het gaat erom of u zich committeert aan die 3,5 procent.
‘Alles heeft een prijs. En de prijs is in dit geval een bezuiniging die ingrijpt in onze verzorgingsstaat. Terwijl de gedachte achter het versterken van onze defensie nou juist is om te beschermen wat ons dierbaar is. En dat ís die verzorgingsstaat! Daar richt Poetin zich tegen in zijn hybride oorlog, hij probeert het vertrouwen in de verzorgingsstaat voortdurend te ondermijnen, met zijn steun aan extreme partijen, met aanvallen op de media.’
U was er bij de doorrekeningen minder gunstig uitgekomen als u de Navo-norm tot 2035 had gedekt. Dan had u het eigen risico in de zorg minder makkelijk kunnen halveren. Is het niet eerlijker om dat toe te geven?
‘Ik vind de aanname vreemd dat wat wij doen niet eerlijk zou zijn. Ik neem daar echt aanstoot aan. Ik neem een duidelijke beslissing en heb u de redenen gegeven.’
U heeft zelf kritiek op partijen die het basispakket in de zorg bevriezen waardoor ze gunstiger uit de doorrekening komen.
‘Ja, want ze staan niet voor hun maatregelen. D66 en VVD zeggen eerst tegen het CPB dat er niks meer bij het basispakket mag, en vervolgens zeggen ze: er mag wél wat bij als er wat uitgaat. Met de vergrijzing gaan de zorgkosten inderdaad stijgen, dat accepteren vind ik een vorm van beschaving. Dat is een politieke keuze en wij maken er financieel ruimte voor.’
In zowel uw verkiezingsprogramma als in uw tv-spotje gaat het over de honderdduizend nieuwe woningen die GroenLinks-PvdA jaarlijks wil bouwen. Toch drukte u bij het RTL-debat op ‘oneens’ bij de stelling dat u honderdduizend nieuwe woningen per jaar garandeert.
‘Dat komt omdat een nieuw kabinet daar niet meteen op 1 januari mee kan beginnen. We hebben maanden nodig om het stikstofprobleem op te lossen. Mijn nadrukkelijke punt was dat we voor dat eerste jaar die honderdduizend niet kunnen garanderen. Dat kan niemand, onmogelijk.’
Uw concurrent Rob Jetten van D66 zegt de hele tijd: het kan wél. U zegt: ik kan het niet garanderen. Snappen kiezers dat?
‘Als je iets belooft wat je niet waarmaakt, krijg je het keihard in je gezicht terug.’
In het verkiezingsprogramma noemt u de fusiebeweging GroenLinks-PvdA een ‘brede volkspartij’. Recent onderzoek laat zien dat uw electoraat meer op dat van GroenLinks gaat lijken dan op dat van de PvdA. Uw kiezers worden stedelijker, jonger en meer theoretisch opgeleid. Is dat een probleem?
‘Het is een probleem als we niet kunnen doorbreken in andere groepen. Maar dit is een goede basis. Vergeet niet dat de arbeidersbeweging ooit is begonnen als beweging van intellectuelen. Mijn ambitie is stap voor stap het vertrouwen terugwinnen van, als ik het even zo mag formuleren, mbo-Nederland.’
Een van de tegenstanders van de fusie, Ad Melkert, waarschuwde dat het met GroenLinks erbij nog moeilijker wordt kiezers uit het midden mee te krijgen.
‘Dat is uit zijn mond een beetje weinig overtuigend, omdat deze ontwikkeling is ingezet toen Ad Melkert partijleider van de PvdA was. Toen zijn de mensen voor wie we het graag willen doen het vertrouwen in de partij kwijtgeraakt.’
PvdA-coryfee Lutz Jacobi, die inmiddels haar partijlidmaatschap heeft opgezegd, stuurde u na de vorige verkiezingen een brief waarin ze erop wees dat GroenLinks-PvdA won in het rijke Bloemendaal, maar verloor in het arme Pekela. ‘De partij die was opgericht om de lagere klassen te dienen, is door die lagere klassen verlaten’, schreef zij. Heeft ze gelijk?
‘Ons verkiezingsprogramma is donkerrood, hoor ik steeds. Traditioneel sociaaldemocratisch. Het probleem is dat de vrees voor achteruitgang wordt gekoppeld aan een culturele discussie. Ik zeg: de dochter van Mohammed heeft dezelfde zorgen als de zoon van Erik. Ze staan tegenover elkaar op culturele gronden, terwijl ze elkaars bondgenoten moeten zijn.’
Linkse partijen konden zich altijd vastklampen aan het feit dat jonge mensen links stemmen. Maar vooral jonge mannen worden steeds rechtser. Is dat een zorgwekkende ontwikkeling voor uw partij?
‘Voor de samenleving, zou ik zeggen. Er is een enorme backlash als het gaat om vrouwenrechten. En dat wordt erger als je weer een machocultuur optuigt.
‘Ik heb het van dichtbij meegemaakt. Onze zoon kwam thuis met verhalen over vrouwen die worden voorgetrokken en mannen die worden achtergesteld, dat had hij op zijn Vlaamse school gehoord.
‘Radicaal- en extreemrechtse groeperingen richten zich via sociale media en YouTube op jongeren, die zo in rabbit holes verdwijnen. Mijn zoon zei: ‘Goh pap, waarom kom jij zo voor vrouwenrechten op?’ Eerst reageerde ik geïrriteerd. Toen bedacht ik: shit, dit is de foute reactie. Ik kreeg het gelukkig rechtgezet. Maar het gif dat die kinderen over zich heen krijgen is zorgelijk hoor.’
Praktisch opgeleiden kiezen nu veel vaker voor de PVV dan voor GroenLinks-PvdA. Omdat wat u de ‘culturele discussie’ noemt voor hen doorslaggevend is?
‘Ja. In het stadion, waar ik vaak kom, zijn er mensen die zeggen: ik stem op Geertje, zodat jij beter je werk doet. Ze stemmen niet op Wilders in de verwachting dat hij zélf echt wat verandert, ze hopen dat andere partijen zich door hem laten beïnvloeden.’
Gebeurt dat? Uw partij heeft na de vorige verkiezingen voor het eerst een migratiesaldo opgenomen in het programma. Een paar jaar geleden was dat ondenkbaar geweest.
‘Dat komt ook door wat de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen heeft onderzocht. Migratie wordt in haar rapport gekoppeld aan wat de verzorgingsstaat kan dragen, dat heeft mijn partij ontzettend geholpen om die discussie te voeren.
‘Er is nog steeds een forse meerderheid van Nederlanders die zegt: als er oorlog uitbreekt en mensen vluchten, moet ook Nederland zijn aandeel nemen. Tegelijkertijd vindt een nog grotere meerderheid dat we te weinig grip hebben op migratie. Ook daar ben ik het mee eens.’
Voor die grip vertrouwt u op het Europese migratiepact. Maar de werking daarvan is onzeker. Landen kunnen opvang afkopen voor 20 duizend euro per asielzoeker, waardoor er mogelijk te weinig plekken overblijven. De terugkeer van uitgeprocedeerde asielzoekers is niet geregeld en er zijn zorgen over mensenrechten bij de bewaking van de buitengrenzen. Is uw vertrouwen in die Europese regels terecht?
‘Dit is het beste wat we hebben en in juni treedt het in werking. Laten we dit een kans geven. Anders kunnen we altijd nog nationale maatregelen overwegen.’
Uit kiezersonderzoek blijkt dat maar 12 procent uw leiderschap als reden noemt om op de partij te stemmen. Zit u groter succes in de weg?
‘Als ik dat zou denken, was ik weg geweest. Toen mij werd gevraagd of ik nog een keer kandidaat wilde zijn, heb ik gezegd: ik stel me graag ten dienste, maar als jullie denken dat iemand anders het beter kan, doe ik met plezier een stap opzij. We hebben bij de PvdA en zeker ook bij GroenLinks een traditie van mensen die niet op de lijsttrekker stemmen. Mijn dochter, die voor het eerst mag stemmen, zegt: ik ben feministe dus ik stem op de eerste vrouw. Ik vind dat heerlijk.’
Stel dat u premier wordt, is het dan niet lastig dat rechts Nederland zo’n hekel aan u heeft?
‘Ik was nog kind, maar ik kan me de hekel die rechts aan Joop den Uyl had nog goed herinneren. Toen hij premier werd, was hij desondanks binnen een paar jaar ‘ome Joop’. Het gaat ook om de positie die je bekleedt. We zullen zien of ik die kans krijg.’
Om ome Frans te worden?
‘Precies.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant