PVV-leider Geert Wilders liet zich amper kritisch bevragen, terwijl zijn tegenstrevers overal verantwoording aflegden. De gespleten campagne werpt zijn schaduw vooruit naar de komende formatie.
is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
‘Na de verkiezingen bestaat niet voor ons.’ Een partijstrateeg gaf enkele jaren geleden dat antwoord toen hem tijdens de campagne werd gevraagd om te filosoferen over de nabije toekomst. Ook nu lijkt dat het devies voor de meeste partijen: hoofd omlaag en campagne voeren, van kranteninterview naar podcast, van talkshow naar TikTokvideo, van flyeren op straat naar tv-debat. Pas op 29 oktober kan er worden nagedacht over de wereld daarna.
Veel houvast hebben de lijsttrekkers dan ook niet, een paar dagen voor de verkiezingen. Een groot deel van de kiezers zweeft nog. Elk incident of debatfragment heeft de potentie om op de valreep alsnog het speelveld te veranderen.
Voor PVV-leider Geert Wilders is de campagne zelfs nog maar net begonnen, maar in de peilingen is hij altijd blijven domineren. Een moderne variant van de dolkstootlegende heeft postgevat bij veel van zijn kiezers: door alle sabotage en tegenwerking kon Wilders niet anders dan het kabinet-Schoof opblazen.
In het SBS-debat donderdagavond probeerden zijn tegenstanders met man en macht duidelijk te maken dat Wilders niet kan samenwerken, dat hij geen capabele mensen heeft en dat de PVV niet meer is dan ‘één man met een Twitteraccount’. Dat PVV-kiezers die aanvallen ook kunnen zien als een bevestiging van alle tegenwerking die Wilders moet trotseren, namen zijn rivalen op de koop toe.
Wilders lijkt zich vooral zorgen te maken over een lage opkomst. Om dat te voorkomen gebruikt hij apocalyptische visioenen over een land dat aan de rand van de afgrond staat, waar het ‘niet vijf voor twaalf, maar half één’ is. Zijn grootste belofte is een asielstop, en dit keer zal hij zich niet laten tegenhouden door regeltjes en wetten. ‘We gaan het gewoon doen.’
Het is een boodschap die inspeelt op het broeiende ongeduld bij het rechts-conservatieve electoraat, inmiddels een derde van het totaal. Recent onderzoek van Ipsos I&O toont aan dat de meeste kiezers van PVV, JA21, BBB en FvD willen dat de wil van het volk voorrang krijgt boven de rechtsstaat. Bij alle andere partijen vindt de meerderheid juist dat de democratische rechtsstaat boven alles moet worden beschermd.
De opvattingen over democratie lopen zo steeds verder uiteen en die gespletenheid is ook in de campagne geslopen. Wilders annuleerde twee debatten vanwege een terroristische dreiging uit België, maar ook daarvóór weigerde hij zich al kritisch te laten bevragen. Nieuwsuur werd afgezegd, kranten als de Volkskrant, NRC en AD genegeerd, een RTL-debat liet hij schieten, bij de meeste talkshows bleef hij weg, voor de doorrekening van zijn verkiezingsprogramma door het Centraal Planbureau haalde hij zijn neus op en kritische partijcongressen heeft hij als enig PVV-lid al helemaal niet.
De overige lijsttrekkers ondergingen wel de slopende rituelen van de verkiezingscampagne, die kiezers moeten helpen om een geïnformeerd oordeel te vellen. Ongeschonden zijn ze er lang niet allemaal uitgekomen. VVD-leider Dilan Yesilgöz moest kritische leden trotseren, CDA’er Henri Bontenbal ging door het stof na een kritisch interview over gereformeerde scholen, GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans liet zich talkshow na talkshow vragen welgevallen over zijn geringe populariteit bij kiezers.
Wilders hoeft slechts een paar debatten te doorstaan, maar zijn belangrijkste tegenstrevers zijn er allemaal van doordrongen hoe belangrijk het is om alsnog de PVV te verslaan. Boven de campagne zweeft het spook van onbestuurbaarheid. Een afgetekende overwinning van Wilders kan het hele bestel onder hoogspanning zetten.
Niemand weet hoe de PVV-achterban reageert als Wilders na een nieuwe zege opnieuw wordt gepasseerd voor het premierschap. Dat de acceptatie van democratische besluiten slinkt, blijkt al uit de soms gewelddadige protesten rond de vestiging van asielzoekerscentra. Partijen als JA21 en BBB zullen waarschijnlijk ook moeite hebben om in een coalitie zonder Wilders te stappen. Hun achterbannen willen tenslotte eveneens dat ‘de wil van het volk’ wordt gevolgd.
Een tweede plek kan genoeg zijn voor het premierschap, maar bijdragen aan het gezag van de nieuwe regeringsleider zal het niet. De vraag is of er überhaupt een werkbare coalitie te vormen valt als de PVV afgetekend de grootste blijft. VVD-leider Yesilgöz heeft niet alleen Wilders uitgesloten, maar met instemming van haar kiezers ook GroenLinks-PvdA afgeschreven. Slechts 8 procent van de VVD-achterban ziet een coalitie met Timmermans zitten.
Bijna alle partijen hebben er zo belang bij dat de uitgesloten PVV alsnog overtuigend wordt verslagen, al is het maar om meer opties te hebben tijdens de formatie. Bontenbal en Timmermans mogen op basis van de huidige peilingen nog de meeste hoop koesteren om Wilders te achterhalen. Ze hebben nog een paar dagen. Dat is weinig, maar tegelijkertijd het enige wat voor hen nu telt.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant