is wetenschapsjournalist en columnist van de Volkskrant.
Op mijn bureau ligt een kaartje met een paar regels uit een gedicht van Mary Oliver waar ik moed uit put: ‘What I want to say is / that the past is the past, / and the present is what your life is, / and you are capable / of choosing what that will be, / darling citizin.’ In bewonderenswaardig weinig woorden spreekt Oliver haar lezers aan als burger en vertelt ons dat wat er in de wereld gebeurt, ook gebeurt met ons.
Dit is hoe ik het lees: we zijn onlosmakelijk verbonden met het nu. Wanneer onze democratie wankelt en de rechtsstaat stottert, is dat niet iets dat buiten ons om gaat, maar iets dat deel is van ons leven. Maar we zijn als burgers niet machteloos. Er valt iets te kiezen.
We bevinden ons op een moment in de geschiedenis waarop de rechtsstaat bij de meeste politieke partijen niet helemaal veilig blijkt te zijn en alle rechtse partijen – ook de ‘normale’, zoals de VVD – antidemocratische ideeën in hun verkiezingsprogramma hebben staan. Een moment, ook, waarop de neonazi’s zich veilig genoeg voelen om weer hitlergroetend de straat op te gaan, NSB-vlag in de hand, geweld in de zin. ‘The present’ waar Oliver het over heeft, is een kantelpunt.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Dus: wat zullen we kiezen? Ik vraag dit niet per se aan de activisten en radicale kameraden, die de bruine bui al een poos zagen hangen en reeds in actie zijn gekomen. Ik vraag het ook niet aan de bezopen rechtsmensen die juist de antifascisten tot ‘terroristen’ bestempelden.
Maar ik wil wel graag iets vragen aan de mensen daar tussenin. Het redelijke midden. De stille meerderheid, zo je wilt. De mensen die heus het beste voor hebben met de wereld en de mensheid, maar nooit een snelweg of gebouw zouden blokkeren en een beetje schrikken van het woord ‘antifa’. De mensen die geleidelijkheid verkiezen boven revolutie, compromis boven polarisatie, overleg boven verzet. De ‘moet dat nou zo’-zeggers. De ‘het zal zo’n vaart toch niet lopen’-denkers.
Tegen hen wil ik zeggen: zo’n vaart loopt het dus wel. En over het voortbestaan van onze democratie kunnen we nooit compromissen sluiten, geen enkele – ik vertrouw erop dat we het daarover eens zijn.
In de documentaire The System zei de Duitse activist Tadzio Müller iets als: in het midden, daar vind je de mensen die nooit in verzet hebben hoeven komen, omdat zij altijd in het centrum van de macht zaten en de instituties beheersten. Dus als de middenmensen iets wilden, dan konden ze dat gewoon regelen. Ze hoefden er niet voor de straat op.
Die dagen zijn voorbij. In allerlei landen maken fascisten noodzakelijke instituties sneller stuk dan je ‘handen af van onze rechtsstaat’ kunt zeggen. Ook wij zijn kwetsbaar. Verzet is nodig. Zoals een Italiaanse schrijver en Mussolini-kenner zei: ‘Er komt een moment dat je je niet meer mag verbergen.’
In het verleden heeft het redelijke midden het op verzetsvlak meestal laten afweten. Ik denk vaak aan hoe Martin Luther King tijdens de strijd voor burgerrechten zijn teleurstelling uitsprak over de ‘white moderate’: ‘De witte gematigde, die meer is toegewijd aan ‘orde’ dan aan rechtvaardigheid; die de voorkeur geeft aan een negatieve vrede die de afwezigheid is van spanning boven de positieve vrede die de aanwezigheid is van rechtvaardigheid’.
Rosan Smits, schrijver van het boek Dit is fascisme, haalde in een interview Hannah Arendt aan, die na de oorlog en Holocaust met dit inzicht kwam: ‘(…) het meeste kwaad wordt gedaan door de mensen die nooit bewust kiezen tussen goed en kwaad. Gewoon het stille midden, dat zich afkeert van politiek.’ Dit is een historische les die we niet mogen vergeten. Nooit stemde een meerderheid van de Duitsers op Hitler, maar evenmin kwam er ooit een meerderheid tegen hem in verzet. Het was, zoals Daniel Ziblatt schreef in NRC, een ‘afbrokkeling’ die ‘vaak geleidelijk gaat, door de stapsgewijze overgave van degenen die haar zouden moeten verdedigen.’
Maar, zoals Oliver zegt, ‘the past is the past’. Het verleden is geen noodlot. Maar laat het wel een waarschuwing zijn, een aanleiding om het anders te doen – beter, moediger. Een reden voor alle middenmensen om deze keer wel in verzet te komen tegen degenen die onze democratie willen slopen. Laat de stille meerderheid antifa zijn. Want dit, nu, is wat je leven is. En jij kunt kiezen wat voor leven dat zal zijn, lieve burger.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant