Russische olie De olieprijs schoot omhoog na de Amerikaanse aankondiging van sancties tegen de Russische oliebedrijven Rosneft en Lukoil. Of die sancties de afkoelende Russische economie schaden, is ongewis.
Binnen de VS wordt zakendoen met de Russische oliebedrijven Rosneft en Lukoil verboden.
Opeens lagen ze daar, de eerste economische sancties tegen het Kremlin van de tweede regering van Donald Trump. De grillige Amerikaanse president leek tot enkele dagen geleden nog mild te zijn voor Moskou: een top met Vladimir Poetin stond op de planning. Woensdag volgde, althans voorlopig, een politieke ommezwaai. De ontmoeting met Poetin gaat niet door en de VS stellen sancties in tegen Ruslands grootste olieproducenten, Rosneft en Lukoil. Samen zijn zij goed voor ongeveer de helft van de Russische olieproductie en voor ruim 5 procent van olie die wereldwijd wordt opgepompt.
Prompt schoten de internationale olieprijzen omhoog. Donderdagmiddag lag de prijs voor een vat Brent-olie op ruim 65 dollar, 5 procent hoger dan woensdag.
Binnen de VS wordt zakendoen met Rosneft en Lukoil verboden, net als met een reeks dochterondernemingen daarvan, maakte het Amerikaanse ministerie van Financiën bekend in een persbericht. En belangrijker: ook buitenlandse financiële instellingen die transacties doen met Rosneft en Lukoil, „lopen het risico op sancties”. De VS, zelf netto-exporteur van olie, importeren niet of nauwelijks uit Rusland.
Maar mogelijk gaan bedrijven uit landen die wél veel Russische olie kopen – met name India, China en Turkije – nu de lange arm van de Amerikaanse justitie voelen. Dat geldt ook voor tussenhandelaren uit onder meer de Golfstaten. Amerikaanse financiële sancties worden door banken en bedrijven wereldwijd gevreesd, omdat ze uitsluiting van de Amerikaanse markt en kapitaalmarkt kunnen inhouden.
De jongste Amerikaanse oliesancties, die donderdag werden gevolgd door een nieuwe pakket EU-sancties tegen Rusland, komen voor de Russische economie op een precair moment. Na een periode van onstuimige groei koelt de Russische economie sterk af. Ondanks eerdere westerse sancties groeide het Russische bbp in 2023 en 2024 nog met meer dan 4 procent per jaar, vooral door enorme oorlogsuitgaven door de overheid. Voor dit jaar voorziet het Internationaal Monetair Fonds slechts 0,6 procent groei op jaarbasis, voor volgend jaar 1 procent. De komende jaren blijft de bbp-groei „zeer laag”, denkt het IMF, dat verwijst naar de zwakte van de civiele (niet-militaire) economie in Rusland. Intussen blijft de Russische inflatie hoog (8 procent in september) en slaan de uitgaven voor oorlog en binnenlandse veiligheid (inmiddels ruim 40 procent van de totale begroting) gaten in de staatsfinanciën. En: Oekraïne blijkt succesvol met aanvallen op olieraffinaderijen in Rusland.
Inkomsten uit olie- en gasexport zijn goed voor een kwart tot de helft van de inkomsten van de Russische overheid, afhankelijk van de fluctuerende olie-en gasprijzen. Sinds 2022 heeft het Westen (met name Europa) de olie- en gasimport uit Rusland zwaar ingeperkt. Maar China, India, Turkije en andere landen sprongen in als olieklanten van Rusland, waardoor het Russische olie-exportvolume amper daalde.
Intussen wist het Kremlin westerse oliesancties te omzeilen. Het Westen voerde eind 2022 een prijsplafond van 60 dollar per vat in voor Russische olie die met door (westerse) verzekeraars verzekerde olietankers wordt verscheept naar niet-westerse landen. Daarop zette het Kremlin oude, slecht verzekerde ‘schaduwtankers’ in om de olie naar Indiase, Chinese en Turkse klanten te vervoeren. Die klanten bedingen overigens wel kortingen in Moskou, waardoor het Kremlin minder aan de olie verdient dan het zou willen.
Bij de jongste Amerikaanse sancties is de vraag of deze Poetin hard zullen raken. Bij eerdere sancties bleek vaak dat deze het leven van Russische bedrijven, banken en overheid wel moeilijker en duurder maakten, maar ook dat Rusland bedreven was in het vinden van sluiproutes om de sancties heen.
Onduidelijk is hoe streng de handhaving van de sancties wordt tegenover niet-Amerikaanse klanten van Rosneft en Lukoil. Eddie Fishman, Amerikaans oud-sanctieambtenaar en auteur, werpt op X de vraag op: gaan de VS „actief” dreigen met sancties tegen „Chinese banken, handelaren uit de Verenigde Arabische Emiraten en Indiase raffinaderijen die transacties doen met Rosneft/Lukoil”?
Als grote klanten van de twee Russische oliereuzen afhaken, kan dat de inkomsten van het Kremlin raken. Donderdag brachten internationale media al berichten over Indiase raffinaderijen die hun invoer uit Rusland zouden heroverwegen.
Als echter door de sancties de wereldwijde olieprijs stijgt – en in het kielzog daarvan, ook de marktprijs van Russische olie – kan dat Poetin juist verlichting bieden, aldus een analyse van persbureau Reuters.
Daarbij is wel zeer ongewis hoe lang Trump aan de sancties vasthoudt. Want té hoge olieprijzen zullen ook merkbaar worden voor de Amerikaanse kiezer aan de pomp.
De Amerikaanse sancties tegen de twee grootste Russische olieproducenten, en Europese maatregelen tegen de import van Russische energie vestigen de aandacht op Russische brandstoffen die nog wél naar Europa komen. De Droezjba-pijpleiding, vierduizend kilometer lang en goed voor vervoer van 1,4 miljoen vaten per dag, brengt nog dagelijks olie van Rusland naar Slowakije en Hongarije. Pogingen om ook deze twee EU-lidstaten onafhankelijk te maken van fossiele brandstoffen uit Rusland, zijn tot nu toe mislukt.
Sinds de grootschalige Russische invasie van Oekraïne, begin 2022, hebben EU-landen hun afhankelijkheid van Russische energie afgebouwd. De import van Russische olie door de EU daalde van 27 procent in 2021 naar circa 3 procent nu. In september was de EU de vierde buitenlandse afnemer van Russische olie, na China (47 procent), India (38 procent) en Turkije (6 procent). Gas is een ander verhaal. Daar is de EU met 35 procent de grootste afnemer, gevolgd door China (30 procent) en Turkije (29 procent). Vorige maand verdiende Rusland 546 miljoen euro per dag met de export van olie en gas, het laagste bedrag sinds februari 2022.
Hongarije en Slowakije, met regeringen die warme banden met Poetin onderhouden, wisten de afgelopen jaren uitzonderingen te bedingen op de EU-sancties tegen Rusland. Hun argument: wij hebben geen zeehavens, we zijn afhankelijk van de Droezjba-pijpleiding voor onze olie, alternatieven jagen onze energieprijzen omhoog. Onzin, zeggen experts, de Adria-pijpleiding vanaf de Kroatische kust, met ruwe olie uit onder meer Azerbeidzjan en Kazachstan, is een goed alternatief. Volgens experts zijn Hongarije en Slowakije gehecht aan de Russische energie omdat alle tussenhandelaren, met name het Hongaarse concern MOL, er goed aan verdienen.
De sancties tegen Russische oliebedrijven hebben waarschijnlijk ook hun weerslag op de Indiase aankoop van Russische olie. Volgens persbureau Reuters beraadden Indiase raffinaderijen zich donderdag op „drastische vermindering” van de import ervan. Een woordvoerder van energiebedrijf Reliance Industries liet weten dat een „her-evaluatie van de Russische olie-import gaande” is . Ook staatsbedrijven – zoals Indian Oil Corp en Bharat Petroleum Corp – zouden hun handelsovereenkomsten herzien zodat er geen rechtstreekse leveringen meer komen van Rosneft en Lukoil.
Van de Indiase overheid was er donderdagmiddag nog geen officiële reactie. Zo lijkt India zich te schikken naar de wens van Donald Trump. De Amerikaanse president legde in augustus importheffingen van 50 procent op voor Indiase goederen, vanwege India’s import van Russische olie. Dat leidde tot een breuk tussen New Delhi en Washington. Aanvankelijk leek de Indiase premier Narendra Modi niet te willen buigen. Volgens India is de Russische olie – na de inval in Oekraïne fors goedkoper – nodig voor de nationale energiezekerheid. Daarbij wilde New Delhi ook Moskou niet voor het hoofd stoten.
De nieuwe Amerikaanse sancties zijn één nieuw probleem. De Indiase raffinaderijen zullen ook last krijgen van het negentiende sanctiepakket waartoe de Europese Unie heeft besloten. Dat treft per januari de Russische schaduwvloot, die olie vervoert naar onder meer India. Ook geldt straks een Europees importverbod op geraffineerde brandstof die gemaakt wordt uit Russische ruwe olie. Meer dan een derde van de diesel en vliegtuigbrandstof die India exporteert, gaat naar Europese landen.
Het verminderen – of zelfs stoppen – van de inkoop van Russische olie zal een grote klap zijn voor Indiase raffinaderijen. Maar daar staat tegenover dat het waarschijnlijk een doorbraak biedt in de gestagneerde handelsgesprekken tussen India en de VS. Dat biedt India een nieuwe kans onder de hoge Amerikaanse importheffingen uit te komen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC