Nu de Amerikaanse president Donald Trump verregaande sancties heeft aangekondigd tegen Russische olieconcerns, raakt er steeds meer zand in Poetins oorlogsmachine. Ruslands olie-export ligt inmiddels van meerdere kanten onder vuur: wat zijn de grootste bedreigingen en hoe effectief zijn die?
is economieredacteur voor de Volkskrant en sinds 2021 specialist op het gebied van de energietransitie.
President Trump, gefrustreerd over Poetins onwil de oorlog in Oekraïne te beëindigen, heeft sancties aangekondigd tegen Ruslands twee belangrijkste olieconcerns, Lukoil en Rosneft. Die laatste is ’s werelds een na grootste olieproducent. Samen met gasbedrijf Gazprom zijn dit Poetins belangrijkste geldmachines.
Hoe de sancties er precies uit komen te zien, is nog onduidelijk, maar volgens diverse media zullen de Amerikanen een ban leggen op oliebetalingen in dollars. Dit maakt het voor Russische olieconcerns nagenoeg onmogelijk om financiële transacties te doen. Sommige experts verwachten daarom dat de Russische olie-export er hard door geraakt zal worden.
Met name India zal hiervan de gevolgen voelen. Een op de drie vaten olie die het land invoert, komt uit Rusland. Vóór de inval in Oekraïne haalde India zijn olie vooral uit het Midden-Oosten, maar nadat westerse landen Rusland sancties hadden opgelegd en een maximumprijs bedongen, kocht India veel meer Russische olie, die Moskou tegen afbraakprijzen aanbood. Voor het transport ervan tuigde Rusland een schaduwvloot op van afgeschreven en soms wrakkige olietankers.
Trump, die vorige week nog een telefoongesprek had met Poetin en een nieuwe topontmoeting op het oog had in Hongarije, lijkt sinds deze week weer op zijn schreden teruggekeerd. ‘Elke keer als ik Vladimir aan de lijn heb, hebben we een goed gesprek, en vervolgens gebeurt er niets’, zei hij woensdag.
Daarom kondigt Trump nu sancties aan, die voor het eerst gericht zijn tegen Ruslands olie-industrie. Eerder stelde de voormalige regering-Biden wel strafmaatregelen in tegen de Russische gassector, maar voormalig president Biden durfde oliemaatregelen niet aan, uit vrees dat de energieprijzen zouden exploderen.
Inmiddels is de olieprijs flink gedaald doordat landen van de kraan van oliekartel Opec hebben opengedraaid. Hierdoor dreigen volgend jaar zelfs forse overschotten, stelde energieagentschap IEA onlangs, met prijsdalingen tot gevolg. Dit biedt Trump ruimte om de financiële impact van zijn sancties voor Amerikaanse consumenten te beperken.
De olieprijs steeg na de aankondiging uit het Witte Huis flink, maar lag donderdagochtend met ongeveer 66 dollar nog altijd ver onder het niveau tijdens de energiecrisis die kort na de Russische inval in Oekraïne uitbrak: in 2022 piekte de olieprijs boven de 110 dollar.
Rusland heeft daarom meer te vrezen dan de Amerikaanse automobilist, blijkt ook uit de reactie van Dimitri Medvedev, de ondervoorzitter van de Nationale Veiligheidsraad. Hij sprak van een Amerikaanse ‘oorlogsdaad’. Ook noemde Medvedev Trump een ‘praatgrage vredesstichter’ die nu volledig ‘het oorlogspad met Rusland is opgegaan’.
Ook vanuit Europa worden de duimschroeven aangedraaid. Het continent importeerde vorig jaar nog veel Russisch gas: bijna 12 procent kwam via pijpleidingen binnen en 7 procent werd als lng per schip aangevoerd, blijkt uit cijfers van de Europese gasnetwerkbeheerder Entsog.
Hieraan moet snel een einde komen, vindt Brussel. Donderdag werd een akkoord gesloten voor nieuwe sancties die onder meer Russisch lng vanaf 2027 in de ban doen.
Kort voor de oorlog in Oekraïne uitbrak, kwam 45 procent van al het Europese gas nog uit Rusland. Inmiddels hebben met name de Verenigde Staten zich ontwikkeld tot een belangrijk alternatief: vorig jaar kwam 14 procent van al het gas in de vorm van lng uit de Verenigde Staten. Het idee is dat het Amerikaanse aandeel de komende jaren groeit.
De Russische oliestroom naar Europa was al zo goed als opgedroogd – alleen Hongarije en Slowakije importeren nog Russische olie. De Europese olieban raakt Rusland hard: in 2022 maakte Europa nog een kleine honderd miljard euro over aan Moskou, vorig jaar was dat bedrag geslonken tot 7 miljard, aldus Eurostat.
Waar Europa probeert Russische fossiele energie uit te bannen, heeft met name India de afgelopen jaren zijn slag geslagen door juist over te stappen van olie uit het Midden-Oosten op Russische olie, die Moskou na de Europese sancties tegen afbraakprijzen verkoopt aan China en India. Trump heeft India al hogere importheffingen opgelegd uit onvrede hiermee.
Hoewel de invulling van de Amerikaanse sancties donderdag nog niet precies duidelijk was, zeggen anonieme leidinggevenden van Indiase olieraffinaderijen tegen persbureau Bloomberg dat ze verwachten dat de Russische oliestroom richting India nu zal opdrogen. India importeerde sinds de oorlog in Oekraïne voor omgerekend 120 miljard euro aan Russische olie.
Indiase staatsraffinaderijen krijgen van Washington tot 21 november de tijd hun transacties met Russische olieproducten af te bouwen. Volgens Trump zou de Indiase premier Narendra Modi tijdens een telefoongesprek hebben verzekerd ‘niet veel olie meer’ van Rusland te zullen kopen.
Niet iedereen verwacht een totale importstop. Volgens persbureau Reuters koopt India zelden rechtstreek bij Rosneft of Lukoil, maar verloopt de handel via tussenpersonen. Dat maakt het minder waarschijnlijk dat de Russische olieleveranties volledig zullen stilvallen.
Ook zullen betalingen vaker verlopen via financiële schaduwnetwerken, om de sancties te ontwijken. Of dat gebeurt, hangt af van de vraag of India en China bang zijn dat Trump nog hogere handelstarieven zal opleggen als hij merkt dat zijn sancties worden omzeild, aldus analist Rachel Ziemba van het Center for a New American Security tegenover Bloomberg. India zelf heeft tot nu toe gemengde geluiden laten horen over een mogelijke ban op Russische olie.
Intussen probeert Oekraïne de Russische olieproductie lam te leggen met onder meer drone-aanvallen op raffinaderijen die soms duizenden kilometers diep in Rusland liggen. Kennelijk met succes: meer dan de helft van de grote raffinaderijen is sinds augustus getroffen vanuit Oekraïne.
‘Dit zijn de sancties die het snelste werken’, zei de Oekraïense president Volodymyr Zelensky vorige maand over die aanvallen. Door de Russische oliesector letterlijk te raken, worden niet alleen olie-inkomsten getroffen (een kwart van de inkomsten komt volgens het Russische ministerie van Financiën nog altijd uit olie en gas), maar wordt ook de brandstoftoevoer naar de Russische oorlogsmachine gehinderd.
De acties lijken effect te hebben. Volgens persbureau Reuters is de productie van Russische raffinaderijen met 20 procent gedaald. Maar de gevolgen voor het militaire apparaat lijken beperkt. Rusland produceert vooralsnog voldoende diesel om te voorzien in de binnenlandse behoefte, inclusief het militaire apparaat.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant