Studeren in Rusland Hoge kosten, complexe visumregels en strenge taaleisen maken studeren in Europa voor Noord-Afrikaanse jongeren steeds onbereikbaarder. Russische universiteiten springen handig in dat gat. „Je merkt aan alles dat Rusland buitenlandse studenten wil binnenhalen.”
Studenten van de Staatsuniversiteit van Moskou tijdens hun diploma-uitreiking op 26 juni.
Tunisian Services for Studying in Russia, staat in vervaagde sierletters op het versleten bord. Het hangt bij de ingang van een onopvallend gebouw in Lafayette, een wijk nabij de binnenstad van Tunis. Op de tweede verdieping is het lastig zoeken in lange gangen met identieke deuren zonder nummers of naambordjes. Gelukkig staat de deur naar de sobere wachtruimte uitnodigend open.
Amine, een twintiger met bruine krullen, zit schuin tegenover een prikbord vol foto’s van trotse, in pak gestoken jonge mensen met een diploma van een Russische universiteit in hun handen. Over drie à vier jaar zou daar een foto van hemzelf tussen kunnen hangen. Zijn inschrijving aan de ITMO-universiteit in Sint-Petersburg had Amine tot zijn verbazing binnen ruim een maand rond, met visum en al. Inmiddels is zijn vliegticket geboekt, maar het besef lijkt nog niet echt ingedaald.
„Tunesische ouderejaarsstudenten zijn positief”, vertelt Amine. „Rusland is volgens hen goed georganiseerd; iedereen houdt zich er aan de regels. Vooral in het begin loop je te hannesen met de taal. En het is er koud, binnen loeit de centrale verwarming en buiten draag je isolerende kleding.”
De politieke situatie – de oorlog met Oekraïne, drone-aanvallen, raketten op Russische olieraffinaderijen – gaat hem niet persoonlijk aan, vindt hij. „Rusland is heel groot. Een oorlog in Mauritanië maakt studeren in Tunesië ook niet meteen onveilig.”
Met hetzelfde pragmatisme schrapte hij afgelopen studiejaar zijn opties voor een master elektrotechniek in het buitenland. Toen hij begon met studeren aan de universiteit in Tunis, hoopte Amine net als veel studiegenoten op een master in Europa. Maar toen hij vorig studiejaar websites bezocht van Franse, Spaanse en Duitse universiteiten, dook het ene na het andere obstakel op: duizenden euro’s als waarborg op een geblokkeerde rekening, complexe visumregels en strenge taaleisen.
„Alsof de gemiddelde Tunesische student dat geld zomaar ergens heeft liggen”, zegt Amine. „De kans is levensgroot dat je honderden of zelfs duizenden dinars investeert in een taalstudie, een jaar lang tegen de klippen op woordjes opdreunt, daarna glansrijk voor het vereiste niveau slaagt en vervolgens toch een briefje met ‘u bent helaas niet toegelaten’ op je deurmat vindt.”
Bleef over: een masterstudie in Rusland. „Hoge levensstandaard, maar toch veel betaalbaarder en een prima studieniveau”, ontdekte Amine. Na verschillende studiebemiddelingsbureaus te hebben vergeleken, belandde hij bij Tunisian Services for Studying in Russia. „Alles ging soepel. De procedures zijn simpel, de studiekosten laag en Russisch leer je, als je daarvoor kiest, tijdens het eerste studiejaar. Je merkt aan alles dat Rusland buitenlandse studenten wil binnenhalen.”
Dat is precies waar Avbakar Noetsalov, directeur van Racus, een samenwerkingsverband van Russische staatsuniversiteiten in Sint-Petersburg, dagelijks mee bezig is: naar internationale onderwijsbeurzen reizen of ze zelf organiseren, reclamecampagnes op sociale media lanceren, promotie-artikelen verspreiden.
Maar het echte werk, vertelt Noetsalov via e-mail aan NRC, „wordt verricht door afgestudeerden van Russische en Sovjet-universiteiten die nu succesvol zijn op de Tunesische, Marokkaanse of Algerijnse arbeidsmarkt”. Zij fungeren volgens hem in hun eigen land als ‘ambassadeurs van Rusland’. „Ze hebben succesvolle carrières en bevelen Rusland aan als studiebestemming aan hun familie en vrienden. Ook de huidige internationale studenten aan Russische universiteiten delen actief informatie over de voordelen van studeren in Rusland: hoge kwaliteit, moderne technische apparatuur in universiteiten en carrièremogelijkheden.”
Oftewel, op de internationale studiemarkt verkopen Russische universiteiten zichzelf. „Van Afrikaanse studenten en hun ouders horen we vaak dat ze in Europa met negativiteit te maken krijgen”, schrijft Noetsalov. „Dus daar willen ze niet meer naartoe. Ook zeggen ze dat de kwaliteit van het Europese hoger onderwijs behoorlijk is gedaald.”
Volgens Noetsalov studeren in Rusland dit jaar 30 procent meer jongeren uit Tunesië, Marokko en Algerije dan vorig jaar. Het aantal Russische beurzen voor Tunesische studenten steeg de afgelopen jaren van vijftien naar tachtig.
Mohamed wilde „een gekke taal” leren. Hij koos Russisch als keuzevak op zijn lyceum in Sfax, Oost-Tunesië, en raakte, toen zijn docent met het voorstel kwam, enthousiast over een beurs voor een informaticastudie in Rusland. La Maison Russe, een aan de Russische ambassade in Tunis gelieerd cultureel centrum, loodste hem door de procedure.
„Je voelt je meteen welkom”, zegt Mohamed, die net als Amine eind oktober naar Sint-Petersburg vertrekt, via Facebook Messenger. „Ze geven alle nodige informatie en staan altijd voor je klaar.”
Studenten van de Staatsuniversiteit van Moskou (MGU) tijdens hun afstudeerceremonie op 26 juni 2025. Meer dan tienduizend studenten stuurden dit jaar af aan MGU.
Vooral zijn familie zat met vragen over de veiligheidssituatie. Was studeren in een land in oorlog wel een goed idee? „Studeren in Rusland is een veilige optie”, concludeerde Mohamed uit de antwoorden van zijn contactpersoon. „Bij eventuele dreigende situaties worden buitenlandse studenten direct geëvacueerd. En je krijgt een getuigschrift met de vakken en cijfers die je tot dan toe hebt gehaald. Dan kun je je studie eventueel in een ander land voortzetten.”
Mohameds verhaal lijkt exemplarisch voor een ietwat ongrijpbare geopolitieke verschuiving. Formeel is La Maison Russe een apolitiek centrum dat taallessen en schaakcursussen organiseert. Rond 2022 – het jaar van de grootschalige Russische inval in Oekraïne – begon het ook een samenwerking met middelbare scholen: culturele activiteiten, Russisch promoten als keuzevak en studiebeurzen regelen.
De tijd lijkt er rijp voor. Al sinds de Arabische Lente, in 2011, groeit in Tunesië, iets minder dan zeventig jaar nadat het land zich vrijvocht van Frankrijk, de frustratie over de „inmenging en dictaten van het neokoloniale Europa”. Terwijl Tunesiërs vaak zelfs na een „vernederende” visumprocedure nog niet binnengelaten worden, zouden Europese landen zich een superieure houding aanmeten en onbekommerd Tunesische arbeidskrachten en grondstoffen exploiteren.
Landen als Rusland en China spelen die troef, ieder op een eigen manier, uit. Zo sprak Oleg Roetskov, tijdelijk zaakgelastigde van Rusland in Tunesië, over westerse „neokoloniale praktijken”, in een interview dat hij begin oktober gaf aan webmagazine Tunisian Monitor Online.
Zulk anti-Europees taalgebruik werkt ook goed bij de Tunesische president Kais Saied. Hij is een nationalist die zichzelf in 2021 almachtig maakte, geringe interesse voor mensenrechten toont en meerdere Europese delegaties weigerde vanwege „flagrante inmenging”. Tijdens Tunesische verkiezingen zijn er tegenwoordig waarnemers uit Rusland, terwijl hun EU-collega’s niet langer welkom zijn.
Tot nu toe gaat het echter om een beperkte verschuiving, analyseert specialist internationale betrekkingen Rafaa Tabib in een telefonisch gesprek. „President Poetin snapt dat Europa desondanks de belangrijkste partner van Tunesië blijft, maar vult gaten die de Europese partners laten vallen. Zoals betaalbaar graan toen de prijzen door de oorlog de pan uit stegen.”
Tabib kijkt ook naar andere landen in de regio. „Poetin vindt Tunesië ook strategisch interessant vanwege zijn relaties met het historisch pro-Russische Algerije. Het bevalt hem niet dat de Algerijnse president vanwege de mogelijkheden voor gasexport steeds meer met Europa flirt. Het voordeel van Marokko is de ligging bij de Sahel-landen.”
Wat zich nu afspeelt in Tunesië doet in de verte denken aan gebeurtenissen in West-Afrika en de Sahel. Overal in die regio – van Mali tot Senegal – zijn regeringen, tot verontrusting van Europa, bezig de banden met hun oud-kolonisator Frankrijk definitief door te snijden en hun deuren open te zetten voor Rusland.
In zijn mails vanuit Sint-Petersburg wijst Abvakar Noetsalov erop dat Russen niet meer in Europa mogen investeren en dat Russische bedrijven daarom „geïnteresseerd zijn om hun financiële belangen te verleggen naar Afrikaanse landen”. En dat deze investeringen baankansen creëren voor afgestudeerden van Russische universiteiten.
Verder schrijft Noetsalov over Rusland als een van ’s werelds grootste economieën en hoe het „tekort aan arbeidskrachten een grote uitdaging” is. Waarbij hij zwijgt over de honderdduizenden Russische mannen die zijn gemobiliseerd voor de oorlog, of over de vele Russen die juist om die reden zijn vertrokken.
Wat de redenen ook mogen zijn, „Rusland spant zich in om internationale studenten snel aan een baan en het staatsburgerschap te helpen”. Dit jaar vond volgens de Rus ongeveer 10 procent van de internationale afgestudeerden van Russische universiteiten een baan in Rusland.
Drie jaar voor haar afstuderen weet rechtenstudente Serene Cherni nog niet of ze straks in Sint-Petersburg wil blijven. „Het bruist hier. Het is niet zo saai als in Moskou”, zegt ze door de telefoon. „Maar mijn familie mist me erg. Het is ongeveer twee dagen vliegen. Dat is eigenlijk het enige nadeel. Russen zijn niet racistisch en erg aardig en behulpzaam. Ze zijn open, nieuwsgierig, en ze helpen je als je hun taal nog moet leren. Ik wil graag dat mensen een beter beeld krijgen van Rusland.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC