Tentoonstelling Mensenmassa’s kunnen geweld betekenen of hoop, optimisme, solidariteit, en macht. In de tentoonstelling ‘Protest’ spelen de camera’s die dat registreren meer dan de demonstranten de hoofdrol. Want zij hebben de macht om de waarheid te verdraaien.
Beelden van demonstraties op de expositie 'Protest' in Maastricht.
Protest, t/m 16 november aan de Grote Gracht 76, Maastricht. Do-zo 12-16.30u. Info: www.viewmaster-projects.com
Ze had een vredig verloop, de Rode Lijn-demonstratie in Amsterdam op 5 oktober die een kwart miljoen mensen trok. Vrede was natuurlijk het onderliggende thema, maar het succesvolle verloop kan ook worden toegeschreven aan de regie: daardoor ontvouwde dit protest zich als een theaterstuk met drie aktes. De openingsakte was op het Museumplein met een toestroom uit omringende straten. De tweede akte bestond uit de protestmars. De slotakte was een terugkeer op het Museumplein met muziek.
Een demonstratie als een toneelstuk bekijken: dat doet socioloog Richard Sennett in De Performer, een boek over hoe theater het optreden van de mens beïnvloedt in politiek en openbare ruimte. Zo bezien werkte de rode kleding bij de Rode Lijn-demonstratie als kostuums die een homogene expressie van solidariteit vormden, naast leuzen en Palestijnse vlaggen die letterlijk en in zekere zin ook figuurlijk richtinggevend waren.
Dat protesten visuele kanten hebben, daarover gaat de tentoonstelling Protest, die over twee vervallen leegstaande verdiepingen van een prachtig universiteitsgebouw in Maastricht slingert. Er draaien 24 videowerken, toch blijven politieke uitspraken hier uit. In plaats daarvan doen de makers een stapje terug en kijken: hoe ziet protest eruit? Wat roept de fascinatie op? Geen Rode Lijn-demonstratie te zien in Maastricht – de expositie opende al in september – wel interessante parallellen.
Zoals de regie van Cristina Lucas die voormalige arbeiders, nu bejaard, stenen door de ruiten van hun vroegere fabriek liet gooien – als herinnering aan vroeger, toen ze er staakten en actievoerden. Door de filmbeelden te vertragen, met muziek eronder, maakte Lucas een plechtig eerbetoon. Middels regie kun je beeldvorming scheppen, met heroïek. Of met saamhorigheid: met een warmtecamera filmde Lotte Geeven Maastrichtse pro-Palestina-demonstranten. In die thermische beelden vloeit hun lichaamstemperatuur over: één warmbloedig wezen achter de spandoeken. Het charisma van de groep dat hier zichtbaar is, vormt in feite in heel de tentoonstelling een rode draad. In Zimbabwean Queen of Rave wisselde Dan Halter shots van Europese raveparties af met dansende politieke demonstranten in Zuid-Afrika. Compleet verschillende werelden maar door die beat en dans hebben deze groepen toch iets gemeen: een verlangen naar een andere realiteit.
Zo meandert de expositie in de verduisterde lokalen langs Zuid-Afrika, Maastricht, Turkije, de VS, Noord-Ierland: films die de mechanische solidariteit tonen die kan ontstaan in non-verbaal samenzijn zoals in een orkest, of een demonstratie. Soms gaat dat fout. Voor de film 4. Halbzeit van kunstenaarsduo Wermke/Leinkauf staan twee videoschermen tegenover elkaar als een tribune. Je ziet zingende voetbalsupporters in uniforme voetbalshirts, één met de deinende massa die steeds meer opgezweept raakt. Totdat het kritisch denken begint te sneuvelen, samen met de stadionstoeltjes. Rookbommen gaan af, mensen rennen het veld op en de chaos is compleet.
Dit hooliganisme wordt een theater van geweld, volgens Sennett de gevaarlijkste van alle optredens – politie en burgemeesters zullen dat beamen. Maar waar precies in de film ging het mis? Ook als je als tentoonstellingsbezoeker er met je neus bovenop zit, is het een ondefinieerbaar grijs gebied waar enthousiasme in geweld omsloeg.
Massa kan geweld betekenen, of hoop, optimisme, solidariteit, en macht. Ook camera’s die protest documenteren hebben daarbij macht. Sterker nog, in deze tentoonstelling is de camera zelfs meer dan de demonstranten de echte hoofdpersoon. Camera’s hebben bijvoorbeeld de macht om de waarheid te verdraaien. Sandra Schäfer maakte een film over een indrukwekkend protest van Afghaanse vrouwen dat bij nader inzien compleet geënsceneerd blijkt te zijn.
Expositie ‘Protest’ in Maastricht toont dat beelden van demonstraties ook bron van desinformatie kunnen zijn.
Camera’s kunnen dus liegen maar ze kunnen ook een middel voor waarheidsvinding zijn, voor autoriteiten die relschoppers willen identificeren of politieke tegenstanders, en voor activisten. Forensic Architecture is een Brits collectief dat samen met Bellingcat duizenden filmbeelden van buitensporig politiegeweld in de VS verifieerde en analyseerde. Het zijn vooral filmpjes van sociale media, door passanten en andere burgers gemaakt. Hun analyse laat zien dat BLM-demonstranten hard worden aangepakt en Proud Boys niet.
Net zo overtuigend is hun tweede film in Maastricht. Daarvoor berekende Forensic Architecture op basis van beveiligingsbeelden hoeveel traangas de politie had gebruikt bij een protest in Chili in 2019. Die hoeveelheden bleken zo buitensporig dat de gezondheid van burgers in gevaar kwam, waarna het gif in de rivier terechtkwam die naar landbouwgronden leidt. Op basis van deze bewijzen startte een rechtszaak: zo kan het vastleggen van een protest tot gerechtigheid leiden.
Tenminste, zo lang beelden waar zijn. Want enscenerende regisseurs zijn niet het meest verontrustende deel van de expositie: die rol is weggelegd voor AI. Online zijn stockfoto’s en straks stockfilms te koop voor media die over protesten berichten. Generieke en toch geloofwaardig uitziende beelden zijn het, van jonge mensen, veelkleurig, zwaaiend met nietszeggende borden over gerechtigheid want deze stockbeelden moeten overal inpasbaar zijn. Geen gedoe met portretrechten, geen specifieke kenmerken, wel vooroordelen en vooral: geen waarheid.
Hiermee kun je beeldvorming beïnvloeden en de waarheid negeren. Dat is gevaarlijk. Als mensen dan de straat opgaan om te demonstreren, kunnen de kijkers of lezers thuis denken: zal wel nep zijn. Die mensenmassa, vast AI. Zo staat hier een vijand op, heel machtig – en hoe, in vredesnaam, protesteren we daartegen?
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren
Source: NRC