Kritieke grondstoffen Dat China met een monopolie op zeldzame aardmetalen een geopolitiek wapen in handen heeft, was allang duidelijk. Nu het land heviger exportbeperkingen aankondigt, wordt Europa echt met de neus op de feiten gedrukt.
Grond die zeldzame aardmetalen bevat wordt verplaatst in een haven bij de Chinese stad Lianyungang.
De aanleiding is een Amerikaans-Chinese handelsoorlog, maar de grootste klappen zijn voor Europa. De maatregelen waarmee China de wereldwijde handel in zeldzame aardmetalen afknijpt, zijn een dreun voor de Europese industrie – en benadrukken de noodzaak voor de EU om minder afhankelijk te worden.
Sinds China anderhalve week geleden maatregelen aankondigde waarmee het de export van zeldzame aardmetalen binnenkort verder aan banden legt, is er paniek in Brussel en onder meer de defensiesector. Extra pijnlijk: Europa wil zijn autonomie op het wereldtoneel versterken door te investeren in herbewapening en de energietransitie. Maar juist de geavanceerde wapens, de windturbines en de elektrische auto’s die daarbij horen, kunnen niet zonder grondstoffen uit China gemaakt worden.
Eerder deze maand werd bekend dat het land zijn exportrestricties flink opvoert. Straks is voor zeventien in plaats van twaalf zeldzame aardmetalen – en de permanente magneten die ervan gemaakt worden – overheidstoestemming nodig voordat ze China uit mogen.
Het gaat om elementen met exotische namen als holmium, erbium en ytterbium. Zonnepanelen, chips, elektrische tandenborstels, auto’s, Tomahawk-raketten, batterijen: allemaal bevatten ze zeldzame aardmetalen, of zijn de magneten ervan vereist voor de productie.
Dit voorjaar begon China al met een eerste ronde beperkingen. Bij de nieuwe ronde restricties – die deels vanaf november, deels vanaf december van kracht zijn – speelt China z’n monopolie verder uit. Ook voor Chinese technologie en kennis die nodig zijn om deze metalen te raffineren en er magneten van te maken, is vanaf november een exportvergunning nodig.
Een aantal getroffen bedrijven belegde maandag crisisoverleg met Stéphane Séjourné, Eurocommissaris voor Industrie. Die liet na afloop weten dat de EU blijft werken aan een diplomatieke oplossing. Er is de hoop dat het topoverleg tussen de Chinese president Xi Jinping en zijn Amerikaanse ambtgenoot Donald Trump in Zuid-Korea leidt tot intrekking van de beperkingen vanuit Beijing, die een reactie waren op Amerikaanse handelsbeperkingen. Als China daar niet toe bereid is, willen de Europeanen in losse onderhandelingen eigen uitzonderingen bedingen.
Dat is de ene helft van de oplossing. De andere helft is versnelde reductie van de afhankelijkheid van China. Zelfs als de huidige crisis met een sisser afloopt, zijn Brusselse beleidsmakers er nog meer van doordrongen dat de EU zich niet voor 98 procent van zijn zeldzame aardmetalen aan China moet uitleveren, zoals nu het geval is. Hoe kan het continent dat zo snel mogelijk veranderen? „Dit zet vaart achter die discussie”, aldus een EU-diplomaat.
Samenwerken, lijkt het devies. En dan niet met China. De Europese Commissie kijkt daarbij in de eerste plaats naar de G7, de groep van economische grootmachten, die eind deze maand opnieuw bijeenkomt in Canada. Mogelijk zullen ze ervoor kiezen de markt voor zeldzame aardmetalen deels af te schermen, omdat die tot nu toe door Chinese zeldzame aardmetalen overspoeld wordt. Een van de voorstellen die daarvoor op tafel ligt, meldde persbureau Reuters, is instelling van een minimumprijs. Zo zouden productie en verwerking van de eigen grondstoffen in deze landen levensvatbaar kunnen worden, zonder spotgoedkope concurrentie vanuit China.
Séjourné gaf eerder al te kennen dat hij wil inzetten op aanleg van strategische voorraden van zeldzame aardmetalen en andere grondstoffen, naar aanleiding van de exportrestricties die China in april van dit jaar aankondigde. „Alle Europese landen hebben olie- en gasvoorraden achter de hand”, zei de Eurocommissaris. „Dat moeten we ook met kritieke grondstoffen doen.”
De aankondigingen van China gaan „veel verder” dan de exportrestricties van dit voorjaar, zegt Andor Lips, grondstoffenexpert bij het Nederlands Materialen Observatorium van TNO. Dat centrum werd eerder dit jaar opgericht in opdracht van het ministerie van Economische Zaken om de toegang tot kritieke grondstoffen te volgen. Lips denkt dat de nieuw aangekondigde maatregelen van China „een enorme impact kunnen hebben op heel veel sectoren”.
China blokkeert hiermee eigenlijk alle manieren om de eerdere exportrestricties te omzeilen, ziet Lips. „Het sterk magnetische holmium, bijvoorbeeld, dat stond eerder nog niet op het lijstje. Het werd gebruikt om dysprosium te vervangen als zware zeldzame aarde in permanente magneten die bij hogere temperaturen stabiel zijn.” Die omzeiling is straks dus niet meer mogelijk.
Niet alleen de toegang tot de materialen zelf, ook alle belangrijke stappen erna maakt China ontoegankelijker. Zo vallen Chinese technologie en instrumenten om deze materialen te raffineren straks ook onder de nieuwe regels. „Denk aan het scheiden van de zeldzame aardmetalen”, zegt Lips. „Dit zijn zeventien elementen die pas nuttig zijn als ze in een heel zuivere vorm gescheiden zijn. Maar die scheiding is moeilijk, omdat ze chemisch op elkaar lijken. China is dominant in die scheidingstechnologieën.”
Zo is China dominant in elke verwerkingsstap. Lips: „Je kookboek, je receptuur, je potten en pannen én een deel van je ingrediënten – alles wordt je ineens ontnomen.”
Exportrestricties betekenen niet hetzelfde als een exportverbod. Als China de export van zeldzame aardmetalen echt zou staken, dreigen hele sectoren stil te vallen. Zo ver is het nog niet. Wel moet de Chinese overheid straks goedkeuring geven. Dat geeft veel papierwerk, en toestemming krijgen duurt lang. Daardoor slinken de voorraden en lopen de prijzen op.
„Na de aankondiging uit april zag je verwarring aan beide zijden”, zegt Lips. „Westerse klanten en Chinese exporteurs moesten doorgronden hoe ze aan de maatregelen konden voldoen. Naast hogere prijzen, zouden zich dit keer ook productiestops kunnen voordoen – omdat het zo acuut is.”
Autobouwers waarschuwden in Duitse media al voor „vergaande gevolgen”. In Duitsland is de auto-industrie veruit de grootste afnemer van zeldzame aardmetalen. In elektrische en benzineauto’s zitten permanente magneten: van de ruitenwissers tot de deursloten, de stoelverstelling tot de aandrijf- en remsystemen.
Volkswagen laat in de Frankfurter Allgemeine Zeitung weten te vrezen voor een vergelijkbaar patroon als na de exportbeperkingen uit april. Het duurde weken voordat exportaanvragen waren verwerkt en in sommige fabrieken moest de productie tijdelijk worden stilgelegd.
Nog problematischer kunnen de maatregelen zijn voor de defensie-industrie. Permanente magneten zijn hard nodig voor tanks, raketten, radarsystemen of drones. Op die manier is de verdediging van Oekraïne tegen Russische agressie ook afhankelijk van zeldzame aardmetalen. Waar het gaat om de metalen bestemd voor militair materieel, hanteert China geen vergunningsplicht maar een regelrecht verbod.
„Nieuwe exportrestricties zouden de Europese defensie-industrie hard treffen en mogelijk de productie van munitie en hightechsystemen vertragen”, zei de Belgische defensiespecialist Daniel Fiott eerder tegen Euronews. „Ze komen bovendien op het slechtst denkbare moment, juist nu Europa probeert uit te breiden met grote investeringen.”
Het ministerie van Defensie houdt zich op de vlakte over mogelijke gevolgen en schrijft „voortdurend met elkaar in overleg te zijn over de levering van materieel. […] Indien beschikbaarheid van grondstoffen problematisch is, komt dat ook aan de orde.”
China is al sinds eind jaren tachtig bezig de winning en verwerking van zeldzame aardmetalen naar zich toe te trekken. Westerse landen vonden het aanvankelijk prima dat China de mijnbouw en raffinagebedrijven huisvestte. Die waren toch maar vervuilend en leverden weinig winst op.
Hoe nadelig dit Chinese monopolie kon uitpakken, bleek voor het eerst in 2010, toen Beijing exportbeperkingen inzette als drukmiddel in een conflict met Japan. Dat zette een grote koerswijziging in Japan in gang, waar Europese en Amerikaanse politici nu met interesse en jaloezie naar kijken. In vijftien jaar tijd bouwde dat land zijn afhankelijkheid van Chinese zeldzame aardmetalen af van 90 naar 60 procent van het totaal.
Hoewel de Verenigde Staten nog zwaar afhankelijk zijn van China voor zeldzame aardmetalen, proberen de VS rap meer zelfvoorzienend te worden. Deze zomer werd het Pentagon de grootste aandeelhouder in het mijnbouwbedrijf MP Materials, dat zeldzame aardmetalen wint en verwerkt. Het bedrijf sloot kort daarna een deal van een half miljard dollar met de Amerikaanse techreus Apple. Dinsdag werd bovendien bekend dat de VS een miljardendeal hebben gesloten met Australië om in het land kritieke grondstoffen te winnen en te verwerken.
Europa kan het tempo van China en de VS niet bijbenen. Vorig jaar kwam de Europese Unie met de Critical Raw Materials Act, om vergunningsprocedures te versnellen en subsidies mogelijk te maken voor mijnbouwprojecten binnen de EU en in buur- en partnerlanden.
Uiteindelijk zijn er onvoldoende plaatsen in de Europese ondergrond waar deze zeldzame aarde in winbare hoeveelheden voorkomt. Er is hoop gevestigd op vondsten in Noorwegen en Groenland, maar onzeker is hoeveel die daadwerkelijk kunnen bijdragen. Daarom is recycling ook een van de pijlers van de Critical Materials Act. Recyclingtechnologieën om de aardmetalen terug te winnen uit schroot zijn er, maar worden beperkt ontwikkeld naar commerciële schaal.
„Recycling biedt wel potentieel”, zegt Lips, „maar ook dat kost tijd. We zijn er nog niet op ingericht. Bovendien: zolang de vraag naar zeldzame aardmetalen blijft groeien, loopt het aanbod van recycling altijd achter.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC