Verkiezingen Veel Nederlanders, en met name jongeren, overwegen om een chatbot te raadplegen voordat ze het stemhokje ingaan. Dat is geen goede ontwikkeling, zegt privacywaakhond AP na nieuw onderzoek, omdat die chatbots verre van politiek neutraal zijn.
Een stempas voor de Tweede Kamerverkiezingen.
„Een enorme bedreiging voor de democratie” en „een risico op bewuste manipulatie”. Zo omschrijft Monique Verdier, vicevoorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), het gebruik van kunstmatige intelligentie bij stemadvies. Uit dinsdag gepubliceerd onderzoek van de privacywaakhond blijkt dat AI-systemen als ChatGPT, Gemini, Mistral en Grok verre van politiek neutraal zijn.
Toch overweegt een op de zes Nederlanders om ChatGPT of een andere AI-assistent te raadplegen voor ze het stemhokje ingaan. Vooral jongeren tussen de 18 en 35 jaar en hoogopgeleiden gebruiken chatbots om stemadvies te vragen. Volgens peilingen van Ipsos is 80 procent van de kiezers nog (deels) zwevend – en met nog acht dagen tot de verkiezingen „is dat nogal wat”, zegt Verdier. „Als een groot deel van de zwevende kiezers zich laat leiden door zo’n chatbot, en ze krijgen niet de partij die eigenlijk bij hun standpunten past, dan kan dat leiden tot een uitslag die niet het werkelijke beeld van Nederland weerspiegelt.”
In het onderzoek, waarbij de AP in totaal 21.000 keer om stemadvies vroeg, werden vier bekende chatbots vergeleken met officiële stemhulpen als Kieskompas en Stemwijzer. De toezichthouder testte de systemen met 3.000 zorgvuldig samengestelde politieke profielen, gebaseerd op de vragen van die stemhulpen.
De uitkomst was opvallend scheef: in 56 procent van de gevallen gaven de chatbots het advies om op GroenLinks-PvdA of de PVV te stemmen, ongeacht wat de gebruiker invoerde. Als je uitgaat van vijftien partijen, zou dat gemiddeld rond de 6 à 7 procent per partij moeten zijn. Andere partijen, zoals D66, SP, VVD en Partij voor de Dieren, kwamen veel minder vaak naar voren; BBB, CDA, SGP en Denk zelfs bijna nooit.
„Dat vragen wij ons ook af. We weten het niet precies, en dat is juist het probleem: het is ondoorzichtig. We vermoeden dat het te maken heeft met wat we het ‘stofzuigereffect’ noemen. In de politieke ruimte zie je dat partijen vaak in verschillende kwadranten staan. De partijen aan de uiterste zijden trekken dan alle antwoorden naar zich toe, ongeacht de vraag die je stelt aan de chatbot. Dus of je nu zegt dat je asielzoekers goed wilt opvangen of juist dat je de woningnood snel wilt aanpakken, de chatbot komt steeds uit op PVV of GroenLinks-PvdA.”
„We hebben niet iets nieuws geleerd over hoe ze werken — eerder bevestigd wat we al vermoedden. Chatbots geven antwoorden op basis van patronen in taal, niet op basis van feiten of inhoudelijke juistheid. Als er veel informatie online te vinden is over partij X en weinig over partij Y, dan kan dat leiden tot vertekening. We hadden vooraf de hypothese dat oudere partijen, zoals VVD en CDA, vaker genoemd zouden worden, omdat daar meer informatie over beschikbaar is. Maar dat bleek helemaal niet het geval. Ook die partijen kwamen nauwelijks voor. Onze aanname was dus fout, en dat illustreert hoe weinig voorspelbaar en transparant deze systemen zijn.”
„Er bestaan onderzoeken naar ‘data poisoning‘: het bewust overspoelen van het internet met bepaalde politieke informatie, zodat chatbots dat overnemen. Een land als Rusland zou dat bijvoorbeeld kunnen doen. In een klein land als Nederland is dat relatief makkelijk. Als AI-systemen daardoor scheefgetrokken worden, is dat schadelijk voor de democratie.”
„Op dit moment helemaal niet. Daar zijn ze niet voor ontworpen. Daarom spreken we aanbieders aan op hun verantwoordelijkheid: voorkom dat chatbots worden gebruikt als stemhulp. Mensen kunnen beter terecht bij officiële bronnen, zoals partijwebsites of erkende stemhulpen als Kieskompas en Stemwijzer.”
„Nog niet. Dit onderzoek moest snel worden uitgevoerd, zodat we de resultaten nog vóór de verkiezingen konden publiceren. We zijn begin oktober begonnen, met data uit Kieskompas en Stemwijzer om profielen te maken. Het is de bedoeling om onze bevindingen binnenkort met de aanbieders te bespreken.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC