Emancipatie Het aandeel economisch zelfstandige vrouwen is al drie jaar vrijwel hetzelfde. Dat komt vooral doordat de lat voor die zelfstandigheid hoger is gelegd.
Decennialang neemt de economische zelfstandigheid van vrouwen toe. Nieuwe cijfers suggereren dat de stijging afzwakt.
Stokt de opmars van vrouwen die economisch zelfstandig zijn? Daar lijken CBS-cijfers die dinsdag verschenen op te wijzen. Het statistiekbureau meldt dat 70 procent van de vrouwen in Nederland vorig jaar economisch zelfstandig was. Nagenoeg hetzelfde als in de twee voorgaande jaren, na decennia groei. Ter vergelijking: van de mannen is 83 procent onafhankelijk.
Tot eind jaren vijftig was afhankelijkheid de norm. Als een vrouw trouwde, werd ze automatisch ontslagen. Daar kwam in 1958 een eind aan, maar de sociale normen veranderden niet van de ene op de andere dag. Eind jaren zeventig lag het aandeel economisch zelfstandige vrouwen ongeveer 20 procent, waarop stormachtige groei volgde in de jaren tachtig en negentig. In 2014 was 57 procent van de vrouwen economisch zelfstandig, en sindsdien bleef het percentage jaarlijks tot anderhalf procentpunt toenemen. Tot de stagnatie in 2022 inzette.
Mensen die niet economisch zelfstandig zijn, leunen veelal op het inkomen van hun partner. Hoewel dat vaak met instemming gebeurt, brengt het serieuze risico’s met zich mee. Bij echtscheiding of overlijden van de partner kunnen financieel afhankelijke mensen snel in de knel komen. Armoede en sociale uitsluiting liggen dan op de loer.
De stagnatie is deels een cijfermatig verhaal: de lat waarboven het inkomen volstaat voor economisch zelfstandigheid, is omhooggegaan. Iemand geldt als economisch zelfstandig als het netto-inkomen uitkomt boven het bijstandsniveau (2024: 1.295 euro per maand). De bijstand is gekoppeld aan het minimumloon en in 2023 en 2024 steeg het minimumloon meer dan de andere lonen. Daarmee werd het moeilijker boven de grens uit te komen.
„Die stijging is de grootste verklaring voor de stagnatie”, zegt Piet Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS. „Maar we zien ook dat het aantal uren dat men werkt, niet veel steeg. Daar moet groei van het aandeel economisch zelfstandige vrouwen wel vandaan komen.”
Begin deze maand meldde het CBS nog een kleine stijging in het aandeel wérkende vrouwen, maar die zijn niet automatisch economisch zelfstandig. „In Nederland werken relatief veel vrouwen”, zegt Van Mulligen. „Maar een groot verschil tussen mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt is dat vrouwen veel minder uren werken. Ook hebben ze minder goed betaalde banen. Met een kleine deeltijdbaan, bijvoorbeeld van twee dagen in de week, kom je moeilijk boven de norm uit.”
„Dát vrouwen werken, staat tegenwoordig niet meer ter discussie”, zegt Ans Merens, emancipatieonderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau. „Het aantal uren dat ze werken wel. Het percentage dat vindt dat een vrouw geschikter is voor de opvoeding van kinderen dan een man schommelt al jaren tussen de 25 en 40 procent. Daarin is geen echte daling meer te zien.”
De conservatieve wind die waait in de politiek of de krapte in de kinderopvang bieden geen verklaring voor de stagnatie, denkt Merens. „De trend rond trad wives, de stroming die promoot dat vrouwen niet zouden moeten werken maar vooral moeten zorgen, is vooral iets op sociale media. We zien het niet terug in de algemene cijfers over arbeidsdeelname. Krapte bij de kinderopvang speelt wel, maar dat is al langer het geval, niet ineens de laatste jaren.”
Al te grote conclusies wil Merens niet aan de stagnatie verbinden, omdat die veranderde cijfermatige norm zo’n groot effect heeft, zegt ze. „Maar het blijft belangrijk te benadrukken dat je financiële positie belangrijk is voor hoe autonoom je kunt zijn binnen een relatie. Iedereen denkt dat een scheiding alleen de buren overkomt, maar dat is natuurlijk niet zo.”
Overigens is emancipatie meer dan alleen iets economisch, zegt Merens. „In november verschijnt een SCP-rapport over hoe praktisch opgeleide vrouwen tegen emancipatie aankijken. Wat opviel, is dat veel vrouwen die we spraken emancipatie definiëren in termen van de ruimte die ze binnen hun relatie hebben en of ze zich kunnen ontplooien, niet alleen in een baan of door geld te verdienen. Ze kijken anders tegen emancipatie aan dan veel beleidsmakers die hiermee bezig zijn.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Een overzicht van de verhalen die de economieredactie vandaag heeft gemaakt
Source: NRC