‘Een klein momentje, wij analyseren ruim 3 miljoen documenten om u relevante informatie te kunnen geven.” Wie de gewone digitale portalen van de rechtspraak gewend is, staat hier paf. Ergens, in een verstopt hoekje van internet, vér af van rechtspraak.nl staat al enige tijd een overheids-tool, een ‘AI-verkenner’, te draaien die volledige toegang tot het recht voor iedere leek weet aan te bieden. Zij het nog beperkt tot alles rond wonen.
Geen betaalmuur, geen griffierecht, maar gratis toegang voor iedere burger die z’n rechten en plichten wil weten. Die moet nog wel in staat zijn om zelf z’n casus in vraag/antwoord vorm op te tikken. En het is thematisch, dus beperkt tot ruzies binnen Verenigingen van Eigenaren en kwesties over ‘bouwen en verbouwen’. Binnenkort komt er erfrecht bij, ook een bekend menselijk slagveld in de civiele rechtspraak. Over huurrecht wordt nagedacht.
Criterium voor deze en toekomstige rechtsgebieden zijn vooral ‘duurzame relaties’. Terreinen waarop een uitspraak van de rechter tot verdere polarisatie kan leiden, omdat partijen ná het conflict meestal buren, collega of familie blijven. De rechtspraak weet conflicten daar juridisch vaak wel te beslechten, maar zelden ook echt op te lossen. Mensen blijven ná de uitspraak nogal eens kwaad. Of worden nóg kwaaier, als ze niet de gewenste uitkomst kregen. Ook wel bekend als het loopgraaf-effect.
De site ‘voorRecht-rechtspraak.nl’ moet de gang naar de rechter helpen voorkomen. Daar helpt een AI-assistent mij met vraag en antwoord een (verzonnen) kwestie zo feitelijk mogelijk op te schrijven. Over hoe ik m’n buurman zover kan krijgen de wespenbestrijder toe te laten. En dan begint de robot dus de magische ‘3 miljoen documenten’ te doorzoeken: álle gepubliceerde uitspraken op deze terreinen. Wat er vervolgens uitrolt is verbluffend. Een samenvatting in gewoon Nederlands van wat er in vergelijkbare gevallen is beslecht, met bronverwijzing. Inclusief samenvatting van ‘uw situatie, tips en een gesprekshandleiding om u te helpen bij het voorbereiden van het gesprek met de ander’. Netjes te downloaden.
De burger zelf z’n kwestie laten oplossen, bijgespijkerd met kennis over rechten, plichten en routes om het conflict ook zelf te begrijpen, is het idee. Daarbij wordt de tegenpartij niet vergeten. „Waarin zou u de ander tegemoet kunnen, of willen komen?” „Denk goed na over welke manier van contact opnemen zal leiden tot het meest constructieve gesprek.” Als dat contact leggen niet lukt of niet wordt aangedurfd, dan biedt de rechtbank een (gratis) zaakbegeleider aan. Die nodigt de tegenpartij uit en leidt een gezamenlijk gesprek aan een neutrale ovalen tafel op de rechtbank.
In Noord-Holland, waar dit initiatief is gehuisvest, ging 18 procent uiteindelijk toch naar de rechter. Wat verrassend beter was dan de benchmark op dit terrein, het Canadese ‘Civil Resolution Tribunal’, dat óók begon met huis-, tuin- en keukenkwesties. Daar moest in de helft van de kwesties de rechter alsnog er aan te pas komen. Het voorRecht-project vertakte zich al naar de rechtbanken Brabant en Amsterdam.
Gaat dit aanslaan in de nogal traditionele rechtspraak? Tot nu bleef het onder de radar. Op rechtspraak.nl is het opgeborgen bij ‘burenruzies’ en verwijst het naar de ‘regelrechter’ – een variant op gewone rechtspraak. Zou dit niet ook als directe rechtshulp kunnen worden gezien, waar de Rechtspraak geen rol heeft? De Orde van Advocaten zwijgt er (nog) over. Of is dit eerder het hergebruiken van de miljoenen eigen uitspraken dankzij nieuwe technologie? En dus het aanreiken van gereedschap dat de burger zelfredzaam maakt? Daar is grote vraag naar. Uit onderzoek blijkt dat 57 procent van de burgers in vijf jaar ruim 3,3 juridische problemen ervaart, in een stijgende trend. Elf procent blijft ermee zitten – vooral jongeren, migranten en lager opgeleiden. Die verliezen dus het vertrouwen. Wie dat oplost, verdient een standbeeld.
Of zo’n digitale verkenner ook tot minder formele rechtszaken zou leiden, blijft een open vraag. De AI-robot lijkt vooral de ‘schaduwwerking’ van het recht te versterken door juridische kennis te verspreiden en zo gedrag te beïnvloeden. Uit mijn fake-casus leerde ik van de Verkenner alvast het bestaan van ‘ladder-recht’ onder buren. Trouwens, wordt hier niet ook de ‘robotrechter’ zichtbaar? Met één knop extra kan de AI-verkenner immers vast óók wel een rechterlijke uitspraak voorspellen. Voorlopig is ‘voorRecht’ aan het eind van z’n laatste projectjaar. En moet de Rechtspraak kiezen: opschalen of laten verlopen.
Ik zou het wel weten. Preventief recht voor iedereen, met een online Juridisch Consultatiebureau.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren
Source: NRC