Marcel Canoy | gezondheidseconoom De miljardenbesparingen op de zorg die uit de doorrekeningen van het Centraal Planbureau blijken, worden door gezondheidseconoom en oud-CPB’er Marcel Canoy fors bekritiseerd. „Mijn voorstel: stop met de modellen die niet werken en laat mensen uit de praktijk de zorgplannen beoordelen.”
Marcel Canoy: "Zorg is al sinds het begin van de doorrekeningen een graat in de keel van het CPB."
Het basispakket bevriezen, verpleeghuizen met elkaar vergelijken voor „efficiëntere bedrijfsvoering”, hogere eigen bijdrages voor langdurige zorg. Deze veelgenoemde zorgmaatregelen die partijen indienden bij het Centraal Planbureau (CPB) zouden miljarden voor de staatskas moeten opleveren. De patiënt met de kleinere portemonnee is dan de verliezer. De vermogende patiënt kan zelf betalen voor een luxer verpleeghuis, voor die nieuwe behandeling, voor de huishoudhulp of wijkverpleging.
Maar die plannen komen helemaal niet overeen met de partijprogramma’s. Kiezersbedrog? Nee, zegt gezondheidseconoom Marcel Canoy. Althans, niet op het gebied van zorg: daar zijn de verschillen volgens hem resultaat van een te groot vertrouwen in de eigen rekenmodellen van het CPB. Canoy werkte zelf bijna tien jaar voor het CPB en weet: op veel gebieden zijn zinvolle rekensommetjes te maken, maar meestal níét over de zorg. „Zorg is al sinds het begin van de doorrekeningen een graat in de keel van het CPB.”
„Veel maatregelen passen niet in een rekenkundig model. Dat betekent niet dat het slechte maatregelen zijn. Het gaat juist om niet-controversiële plannen die zowel zorgeconomen als artsen en politici van links tot rechts nodig vinden.”
Zorgzame buurten zijn zo’n voorbeeld, zegt Canoy: veel partijen zetten volgens hun verkiezingsprogramma’s in op de gemeenschap om de zorg te ontlasten. Als onderzoeker en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam deed hij zelf onderzoek naar deze buurten.
„In verschillende plaatsen hebben we aangetoond dat je voor elke geïnvesteerde euro ruim 6 euro terugkrijgt. De initiatieven laten zien op wat voor manier we elkaar als burgers kunnen ondersteunen. Je bespaart daarmee zowel op zorgkosten als op sociaal beleid. Maar omdat dat onderzoek lokaal is en het lastig te berekenen is hoeveel dat in héél Nederland op zou leveren, neemt het CPB dat niet mee. ChristenUnie, D66, GroenLinks-PvdA en CDA zetten hier allemaal op in maar krijgen voor die voorstellen een ‘nul’ van het CPB omdat niet exact uit te rekenen is hoe rendabel dat zal zijn.”
“Hetzelfde geldt voor hervorming van de geestelijke gezondheidszorg en de jeugdzorg: in eerste instantie kóst dat geld, maar alleen als je de maatschappelijke baten niet meetelt. En dat kan het CPB niet. Dus worden maatregelen uit partijprogramma’s op die gebieden ook niet meegenomen.”
“Als de partijen voor hun echte plannen geen punten krijgen van het CPB, moeten ze iets anders verzinnen om hun dure defensieplannen te kunnen verantwoorden. Zorg is de grootste post van de begroting, daar valt wat te halen. En dan krijg je dit soort malligheid.”
“Die gaan over een volstrekt verzonnen realiteit. Omdat veel slimme maatregelen niet te berekenen zijn, gaat het CPB winkelen in oude lijstjes van lompe maatregelen en legt die voor aan partijen om uit te kiezen. Zoals het ‘benchmarken’ van verpleeghuizen.”
Verpleeghuizen ‘benchmarken’ houdt in dat alle verpleeghuizen aan dezelfde meetbare kwaliteitscriteria moeten voldoen én daar hetzelfde bedrag voor krijgen – namelijk het bedrag van het goedkoopste verpleeghuis dat daaraan voldoet.
“Die maatregel is ooit bedacht door de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) en dat zou veel geld opleveren. Toen is geprobeerd dat toe te passen, maar wat bleek: die zogenaamd objectieve maatstaven zeggen niets over de kwaliteit van een verpleeghuis. Toen heeft de kwaliteitsraad van Zorginstituut Nederland [waar Canoy onderdeel van is] samen met de sector besloten: dit vinkenlijstje werkt niet. Maar het staat nog wel op het rekenlijstje van het CPB en in die fictieve realiteit levert het ontzettend veel geld op [tot 5 miljard euro].”
Bovendien, zegt Canoy, hebben zorgpartijen (aanbieders, verzekeraars, brancheorganisaties, zorgkantoren) zich vorig jaar juist gecommitteerd aan heel andere plannen om de kwaliteit van de ouderenzorg te verbeteren. “Die zijn zo ongeveer het tegenovergestelde van zogenaamd ‘benchmarken’. De praktijk gaat echt niet opeens rechtsomkeert maken.”
Bedden in de hal van de spoedeisende hulp in ziekenhuis Rijnstate, Arnhem.
“Ja. Het bevriezen van het basispakket staat in geen enkel verkiezingsprogramma. Het zou ook complete waanzin zijn. Als er morgen een nieuw reumamedicijn ontdekt wordt, komt dat gewoon in het basispakket.
“Dat wil niet zeggen dat je niet slimmer om kunt gaan met het basispakket. Nu komen nieuwe behandelingen daar vrijwel automatisch in, wat er soms in resulteert dat behandelingen vergoed worden die niet per se bewezen effectief zijn. Helemaal niet gek om daar beter op te letten.
“Het CDA heeft richting het CPB een slimme slag om de arm gehouden door wel voor die voorgekauwde maatregel te kiezen [basispakket bevriezen] maar óók een optie in te calculeren voor instroom van ‘mogelijk’ nieuwe behandelingen. De rest is erin getrapt.” VVD, D66, SGP, ChristenUnie, Volt en JA21 hebben er allemaal voor gekozen sluiting van het basispakket door het CPB te laten doorrekenen.
“Tja, je kunt best zinvol bezuinigen op langdurige zorg. Maar wederom niet op manieren die in CPB-modellen passen. De realiteit is niet altijd in rekensommetjes te vangen.
“Hogere bijdrages kunnen veel geld opleveren. Maar waarom? Omdat het bijvoorbeeld leidt tot minder zorgvraag. Dat kan het CPB zo uitrekenen. En in de doorrekening komt ook de kanttekening terug dat dat de solidariteit in de samenleving aantast. Alleen is daar weer geen cijfer aan te hangen.”
“Dat zijn helemaal niet de voornaamste preventiemaatregelen uit de verkiezingsprogramma’s en zoals allang is aangetoond ook helemaal niet de beste maatregelen. Maar ze zijn tenminste makkelijk te berekenen, dus dan kies je daar maar voor als partij, om toch wat punten voor je preventieplannen te krijgen.”
“Ja, we kunnen prima uitrekenen hoeveel het kost om dat af te schaffen of te halveren.”
“Nee. Het is een generieke maatregel voor een specifiek probleem. Het specifieke probleem is dat sommige mensen met een kleine portemonnee door het eigen risico zorg gaan mijden. Dat is een reëel probleem, het geldt alleen niet voor iedereen, en het eigen risico afschaffen is wél een cadeautje voor iedereen.
“Daar hebben lagere inkomens niets aan, want iedereen gaat dan een flink hogere premie betalen. Dat kunnen jij en ik wel ophoesten, maar die lagere inkomens juist niet. Die betalen dan zelfs mee aan dat cadeautje voor jou en mij. Oók de lagere inkomens die hun eigen risico niet eens gebruiken.”
Morrelen aan de inkomstenbelasting ter compensatie van die hogere premie biedt voor lagere inkomens weinig soelaas. “Want ook dat is generiek. Er zijn regelingen voor chronisch zieken of mensen in de bijstand, zoals de Gemeentepolis [een collectieve zorgverzekering voor mensen met een laag inkomen]. Wil je iets doen voor mensen die door zorgkosten in de problemen komen, breid dat dan uit.”
Naast de hogere premie heeft het afschaffen van het eigen risico nog een nadeel voor minder vermogende zorggebruikers, zegt Canoy: “In 2016 werd het eigen risico fors verhoogd [van 220 naar 385 euro]. Toen zagen we dat zorgmijding hetzelfde bleef, maar de zorgconsumptie afnam. Dat laat zien dat het eigen risico onnodige zorg tegenhoudt. Afschaffen betekent méér onnodige zorg en dus langere wachtlijsten. We weten dat dat mensen met een bepaalde achterstand – zoals een taalachterstand – harder treft, die krijgen minder snel een doorverwijzing of vinden minder snel een andere ingang. De maatregel is misschien bedacht vanuit solidariteit, maar de uitkomst is juist niet solidair.”
“Vrijwel niets.”
“Dat klopt. We kunnen verwachten dat partijen die het basispakket zogenaamd willen bevriezen, kritischer zullen kijken naar wat daarin opgenomen wordt. En partijen die hogere eigen betalingen willen voor langdurige zorg [VVD, D66, BBB, CDA, ChristenUnie, Volt, JA21] zullen ongetwijfeld íéts van plannen hebben op dat gebied. Maar in welke mate, hoeveel dat zou opleveren en wat dat voor de kiezer betekent, kunnen we op basis van de doorrekeningen niet zeggen.”
“Mijn voorstel: stop met die modellen die niet werken en laat een panel van mensen uit de praktijk, zorgeconomen, ethici en experts in gezondheidstechnologie de zorgplannen beoordelen. Zo gefikst.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC