En wat nu als de rechtsstaat langzaam maar zeker om zeep wordt geholpen door twee groepen mensen. De eerste groep wil er wel vanaf, want het betekent zoveel regels en rompslomp, en groep twee heeft eigenlijk geen idee wat een rechtsstaat behelst. De meeste Nederlanders zijn na 1945 geboren en hebben nooit een andere vorm van democratie meegemaakt dan de rechtsstatelijke, met grondrechten, onafhankelijke rechtspraak, et cetera.
Ja, er zijn mensen die vinden dat ze in de coronatijd, met z’n lockdowns en mobiele beperkingen, een totalitaire ervaring hebben opgelopen. Maar die ervaring moet je toch vergelijken met een kampeervakantie die in het water viel en die trouwens veel te lang duurde.
Hoeveel mensen hebben een idee wat ze gaan missen als die rechtsstaat verdwijnt? Op verzoek van NRC deed Ipsos I&O een onderzoek naar de basisprincipes van de democratie, uitgesplitst naar kiezers van verschillende politieke partijen. Op de vraag: „Is bescherming van de rechtsstaat belangrijker, of de wil van de meerderheid van de burgers?”, blijkt dat stemmers op JA21, BBB, PVV en FVD in meerderheid die ‘volkswil’ belangrijker vinden dan bescherming van die rechtsstaat. Er zijn al vier partijen nodig om die radicaal-rechtse visie recht te doen. Hoezo, één volkswil?
Nu is het nog mogelijk dat al die kiezers grondig rechtstatelijk onderzoek hebben gedaan, en uiteindelijk tot die lastige maar onontkoombare beslissing zijn gekomen. Iets waarschijnlijker is dat een deel van die kiezers heeft gedacht: “Rechtsstaat? Dat is toch niet voor ons?”, en met een adembenemende achteloosheid die ‘wil van de meerderheid’ hebben gekozen, als toppunt van democratisch handelen.
Ben ik zelf een rechtsstaatdeskundige? Welnee, de finesses van het staatsrecht laat ik graag aan anderen over.
Je kunt niet overal verstand van hebben. Ik moet bijvoorbeeld ook medische en juridische kennis uitbesteden, ik weet wat ik niet weet – ook zo’n gezonken cultuurgoed. Maar het grootste deel van de PVV-kiezers (geen kleine groep) weet dat zo’n rechtsstaat meer lasten dan lusten met zich mee brengt. Ik vrees dat hier onwetendheid stilletjes overgaat in wantrouwen, en wantrouwen in haat. Alsof die rechtsstaat er is voor de ‘linkse elite’ en niet ter bescherming van alle burgers, tegen machtsmisbruik van de overheid.
Dat ik zo gemakkelijk mijn blinde vlekken overlaat aan anderen, grondwetdeskundigen, Eerste Kamerleden, heeft er ook mee te maken dat ik het die mensen toevertrouw. Ik weet nog hoe verrast ik was door het kortstondige succes van NSC, en voorstellen van die partij voor een constitutioneel hof – massa’s mensen liepen daar warm voor. Het leek mij een teken van een diepgevoeld democratisch besef. Hoe kan zoiets fundamenteels nu in een kleine twee jaar tijd volledig verdampt zijn?
Maar het is dus mogelijk: dat de rechtsstaat wegkwijnt uit slordigheid – sorry, even niet opgelet.
Zo’n rechtsstaat is meer dan de meerderheid plus één, en het is tekenend dat drie à vier partijen aan de rechterflank (BBB, JA21, PVV, FvD) voor een geamputeerd idee kiezen van de liberale democratie: alsof alles wat niet direct met stemmen te maken heeft een uitzinnige hobby is. Ook links heeft hier steken laten vallen.
Radicaal-rechts is erin geslaagd de gelaagdheid van de rechtsstaat af te doen als vorm van elitarisme, zogeheten ‘linkse kak.’
Er is die slogan: ‘Democratie is niet voor bange mensen’. Het mooie aan de rechtsstaat is, dat die juist wel bestaat voor al die bange, onzekere en argwanende burgers. En nee, het is niet ‘je goed recht’ om dat rechtsstatelijke bestel uit te hollen en stilletjes af te schaffen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC