We gebruiken onze oren iedere dag, maar hoe houd je ze een leven lang gezond? Gehoorschade loop je sneller op dan je misschien denkt. Vier experts delen tips om dit te voorkomen.
Honderdduizenden mensen bezoeken deze week het Amsterdam Dance Event, dat de hoofdstad in een walhalla voor liefhebbers van elektronische muziek verandert. Te midden van de beukende speakers en ravende feestgangers is het van groot belang je gehoor te sparen, waarschuwen deskundigen. Hoewel de meeste mensen het advies voor gezonde oren inmiddels wel kennen – namelijk: beschermen, beschermen, beschermen! – doet nog lang niet iedereen het.
Wanneer zijn oordoppen nodig? Helpen noise cancelling-koptelefoons om het gehoor te beschermen? En zijn wattenstaafjes gevaarlijk? NRC vroeg vier experts naar hun beste adviezen voor gezonde oren.
„Zodra je elkaar niet meer kunt verstaan door harde muziek of ander lawaai, is het geluid te hard”, zegt klinisch fysicus en audioloog Jan de Laat. „Vanaf dat moment is gehoorbescherming een noodzaak. Bescherm je je oren niet, dan loop je het risico op blijvende gehoorschade.”
Volgens kenniscentrum VeiligheidNL kunnen geluiden vanaf 80 decibel (dB) schadelijk zijn. Dat kun je vergelijken met het geluid van een drukke verkeersstraat of een luid schoolplein. Maar bij veel evenementen met versterkte muziek, zoals clubs, concerten of festivals, ligt het geluidsniveau veel hoger.
In Nederland geldt een convenant dat het maximum van versterkte muziek voor volwassenen op 103 dB(A) stelt. dB(A) is een eenheid van geluidssterkte die, in tegenstelling tot dB, ook rekening houdt met de gevoeligheid van het menselijk oor voor verschillende toonhoogten. De Gezondheidsraad adviseerde in 2022 al de geluidsintensiteit te halveren. Dat de verlaging nog niet wettelijk is vastgelegd, komt omdat critici vinden dat een lager decibelniveau afbreuk doet aan de muziekbeleving.
De Laat laat er geen misverstand over bestaan: „Draag bij evenementen alsjeblieft altijd oordoppen”. Net zoals je zonnebrand nodig hebt om je huid gezond te houden, zorgt gehoorbescherming ervoor dat je oren langer meegaan.
„Een harde vuurwerkknal kan in één klap gehoorschade opleveren”, zegt Corrine Verwer, directeur van Stichting Hoormij, een patiëntenvereniging die zich inzet voor mensen met gehoorschade. „Maar vaak ontstaat het doordat je herhaaldelijk en langdurig wordt blootgesteld aan te hoge geluidsniveaus.”
Je kunt acht uur per dag veilig luisteren naar geluid met een volume van 80 decibel, aldus VeiligheidNL. Omdat elke toename van 3 decibel een verdubbeling van het geluidsvolume betekent, halveert de veilige luistertijd telkens. Dus: bij 83 decibel kun je tot vier uur veilig luisteren, bij 86 decibel twee uur. Je meet de decibelwaarde met een decibelmeter-app.
Elke keer dat je oren een te hoog volume moeten verwerken, raken de kwetsbare trilhaartjes in je binnenoor (verder) beschadigd. En die herstellen niet meer, vertelt audioloog en tinnitus-expert Peter van Hengel. „Op jonge leeftijd kunnen je hersenen gehoorverlies nog compenseren, maar na je vijftigste wordt dat steeds moeilijker. Dan valt het ineens op dat je minder hoort.”
Wie zelf achter de geluidsknoppen zit, kan volgens Van Hengel de ’60-60 regel’ volgen: luister maximaal 60 minuten op niet meer dan 60 procent van het maximale volume. In werkelijkheid verschilt ieders gevoeligheid voor geluid, zegt hij. „Maar het is een redelijke vuistregel voor mensen met een gezond gehoor.”
Slechthorendheid: naar schatting hebben ongeveer 1 miljoen Nederlanders te maken met slechthorendheid, schrijft Zorginstituut Nederland. Voor slechthorenden is het volgen van gesprekken vaak vermoeiend.
Tinnitus (oorsuizen): ongeveer 2 miljoen Nederlanders hebben weleens last van tinnitus, schrijft het UMC Amsterdam. Dat kan overgaan, maar ook blijvend zijn. Mensen met tinnitus horen een piep, suis, brom of fluittoon – zonder dat er daadwerkelijk geluid is.
Hyperacusis (overgevoeligheid voor geluid): bij ongeveer 10 tot 15 procent (tussen de 1,8 en 2,7 miljoen mensen) van de bevolking komt hyperacusis voor, schrijft patiëntenstichting voor mensen met gehoorschade Hoormij. Dat is een overgevoeligheid voor omgevingsgeluiden zoals zingende vogels of rinkelende kopjes.
Gehoorschade kan niet alleen ontstaan door lawaai, maar ook door bijvoorbeeld erfelijke factoren, ziekte of burn-outs, zegt audioloog en tinnitus-expert Peter van Hengel. De gevolgen variëren van concentratieproblemen en duizeligheid tot sociale isolatie en depressie.
Het is een misvatting dat oordoppen de muziekbeleving verpesten – zolang je maar de juiste kiest. „Gebruik oordoppen met een muziekfilter: die dempen het geluid, zonder dat de geluidskwaliteit verloren gaat.” Je koopt ze voor een paar euro bij de drogist. Neem je kinderen mee naar een evenement? Dan zijn speciale oorkappen met filter een goede optie, zegt Van Hengel. „Normale oordoppen passen vaak niet goed, omdat de gehoorgang van kinderen kleiner is.” Hoorspeciaalzaken verkopen de kappen voor kinderen online en in de winkel.
Bij de koop van oordoppen wordt vaak de SNR-waarde gegeven. De SNR-waarde (Signal to Noise Ratio) geeft aan hoeveel geluid oordoppen gemiddeld dempen in decibels. Oordoppen met een SNR-waarde van 19 verminderen het geluid dat je hoort met ongeveer 19 dB. Voor festivals worden oordoppen met een SNR-waarde tussen de 18 en 21 aangeraden.
Volgens Van Hengel is het belangrijk om oordoppen gedurende het gehele evenement in te houden, óók wanneer je favoriete nummer wordt gedraaid. Schuimdoppen zonder filters zijn daarom minder geschikt als gehoorbescherming, waarschuwt hij: „Die dempen het geluid zo sterk dat je ze vaak uitdoet om iemand te kunnen verstaan.”
Op maat gemaakte oordoppen, ofwel otoplastieken, zijn de beste keuze voor muzikanten en iedereen die in het weekend altijd op de dansvloer te vinden is, zegt Van Hengel. „Die passen perfect in het oor en verminderen de kans op een geluidslek.” Je kunt ze ongeveer vijf jaar gebruiken, daarna is het tijd voor een nieuwe meting. En maak je doppen schoon met water na gebruik, zegt audioloog De Laat. „Zo voorkom je infecties.”
Je earpods gebruiken als oordoppen? Doe maar niet. De Laat: „Ze kunnen helpen om achtergrondgeluid te verminderen, maar ze beschermen niet tegen hoge volumes.”
Uit een vragenlijstonderzoek van de Nationale Hoorstichting (nu onderdeel van VeiligheidNL) uit 2012, toen oordoppen minder de norm waren, bleek dat meer vrouwen dan mannen last hebben van hun gehoor na het uitgaan: 99 procent van de vrouwen versus 88 procent van de mannen. Vrouwen beschermen hun gehoor minder goed, met als belangrijkste reden: ‘oordoppen zijn geen gezicht’.
Tegenwoordig bieden steeds meer producenten van oordoppen modieuze oplossingen aan: oordoppen met gouden hangers, in opvallende kleuren of met stijlvolle designs. „Zo wordt gehoorbescherming steeds meer een statement”, zegt audioloog Van Hengel.
Die trend ziet hij ook terug bij de keuze voor hoortoestellen, vooral onder kinderen. „Tegenwoordig kiezen jonge mensen vaker voor een fel blauw of groen hoortoestel. Ze vinden het prima dat het opvalt.”
Tijdens een muziekevenement is het slim om niet continu naast, voor of onder de luidsprekers te staan, adviseert Verwer van Stichting Hoormij. Als je denkt dat je veilig bent bij een rustig klassiek concert, heb je het mis, waarschuwt ze. „Zeker naast de orkestbak is het verstandig bescherming te dragen.”
Korte pauzes zorgen ervoor dat je oren tot rust kunnen komen, zegt De Laat. „Loop de zaal uit, ga een drankje halen of zoek een plek waar het geluid zachter is.” Geef je oren ook ná blootstelling aan hard geluid genoeg rust, zegt hij. „Minimaal 24 uur, maar het liefst een paar dagen.”
Een volumebegrenzer op je smartphone kan helpen je gehoor te beschermen. Op Apple- en Android-telefoons kun je deze functie zelf aanzetten via de instellingen. Weet je niet hoe dat moet? Bekijk dan het stappenplan op Oorcheck.nl.
Kinderen, jongeren en jongvolwassenen lopen het meest risico op gehoorschade door hard geluid in de vrije tijd, schrijft VeiligheidNL. Uit onderzoek van het kenniscentrum (2021) onder 440 jongeren tussen de 10-15 jaar blijkt dat 97 procent dagelijks oortjes of koptelefoons gebruiken. Bijna een kwart (24 procent) wel 3 tot 6 uur per dag.
Preventieve maatregelen zoals een volumebegrenzer zijn eenvoudig in te stellen en effectief om blootstelling aan te langdurig en te hard geluid te voorkomen, stelt Victor Zuidema, programmamanager van VeiligheidNL. Maar 33 procent van de jongeren in het onderzoek kent deze functie niet. „Ouders kunnen gehoorschade bij hun kinderen helpen voorkomen door de volumebegrenzer aan te zetten.”
Twijfel je of het geluid te hard is? Dan kan een decibelmeter-app handig zijn, zegt De Laat. Zo’n app is gratis te downloaden via de appstore op je telefoon. „Een officiële meting bij evenementen vindt plaats onder specifieke voorwaarden en is lastig zelf na te bootsen. Maar een decibelmeter-app geeft je wel een goede indicatie”, zegt Victor Zuidema, programmamanager van VeiligheidNL.
„Het voordeel van noise cancelling is dat omgevingsgeluid wordt weggefilterd, waardoor je muziek op een lager volume kunt luisteren”, zegt Zuidema van VeiligheidNL. Een koptelefoon met noise cancelling werkt even goed als oortjes met dezelfde functie.
Maar: „Gebruik koptelefoons of oortjes met noise cancelling niet te vaak en zeker niet in het verkeer”, aldus Van Hengel. „Je hersenen hebben geluid nodig om de omgeving te registreren. Met noise cancelling blokkeer je de geluidssignalen uit de omgeving, waardoor de natuurlijke geluidsfiltering in de hersenen verstoord raakt. Dit kan leiden tot (het verergeren van) tinnitusklachten.”
Daarnaast waarschuwt Verwer van Stichting Hoormij voor een ander risico: „Wie voortdurend geluid dempt, kan hyperacusis ontwikkelen. Je hersenen krijgen dan niet genoeg normale prikkels, waardoor je sneller last hebt van harde geluiden.”
Het allerbelangrijkste is volgens Van Hengel balans: „Je oren moeten blijven wennen aan normaal geluid, anders wordt je filtersysteem verstoord. Maar het is ook logisch dat je soms even geen lawaai wil horen. Gebruik het met mate.”
Oorsmeer is een natuurlijk product van gezonde oren. In de gehoorgang zitten kliertjes die een beetje vocht produceren, dat vuil, stof en dode huidcellen opvangt. Zo houden je oren zichzelf schoon. Klinisch fysicus en audioloog De Laat benadrukt: „Hoe meer je aan oorsmeer zit, hoe meer je oren het gaan produceren.” Daardoor kan een oorprop ontstaan – een ophoping van oorsmeer in de gehoorgang, wat kan leiden tot onder meer gehoorvermindering aan één oor. „Er helemaal niet aanzitten is het beste.”
Als je je schaamt voor een beetje zichtbaar oorsmeer, kun je het voorzichtig verwijderen met een doekje, zegt Van Hengel. „Maar steek nooit iets in het oor dat dieper kan dan je vinger. Daardoor kun je het trommelvlies [een vlies dat geluidstrillingen doorgeeft aan het binnenoor] beschadigen en dat is gevaarlijk.”
Denk je last te hebben van een oorprop of loopt het gele goedje bijna je oren uit? Laat je oren dan reinigen door een huisarts, adviseert De Laat.
Het schap met oormiddelen bij de drogist staat vol met sprays en druppels die beloven oorklachten te verhelpen, maar bij pijn of een verstopt gevoel kun je volgens Van Hengel beter gewoon naar de huisarts gaan. „Die middelen zijn niet slecht, maar moeten door de huisarts worden voorgeschreven. Oorklachten kunnen namelijk allerlei verschillende oorzaken hebben: een prop, een infectie, een schimmel, virus of bacterie. Zelf gaan prutsen kan het probleem juist erger maken.”
Het is over het algemeen niet schadelijk om met oordoppen te slapen, zegt Van Hengel. „Zachte exemplaren zijn de beste keuze, omdat hard materiaal de gehoorgang kan irriteren als je er lang op ligt.” Ook je slaapdoppen regelmatig schoonmaken en vervangen is belangrijk, zegt hij. Zeker als je schuimdoppen of wasbolletjes gebruikt. „Doordat je die oordoppen met je vingers indrukt om ze in te doen, kan er makkelijker vuil op komen.” En dat vergroot de kans op een oorinfectie.
Wie ooit gevlogen heeft, kent het wel: dat vervelende, verstopte gevoel in je oren bij het opstijgen. „Vliegen kan drukverschillen veroorzaken in de buis van Eustachius, de verbinding tussen je middenoor en de keel die helpt om de druk achter het trommelvlies gelijk te houden”, zegt audioloog De Laat. Kauwgom nemen om regelmatig te slikken, snuiten of klaren (je neus dichtdrukken en zachtjes persen) kan de klachten verminderen. „Een neusspray met zoutoplossing helpt ook om de buis open te houden”, aldus De Laat.
Heb je vaak last van oorinfecties na zwemmen? Dan is het verstandig om altijd zwemoordoppen te gebruiken, adviseert De Laat. Bij het zwemmen in meren en vijvers zou iedereen eigenlijk zwemoordoppen moeten dragen, zegt hij, omdat de kans op vervuiling in stilstaand water groter is. En: „Spoel je oren na het zwemmen schoon onder de douche.”
Verwer, directeur van Stichting Hoormij, pleit ervoor dat het testen van het gehoor net zo vanzelfsprekend wordt als een tandartscontrole. Dat kun je gewoon doen thuis op de bank, want VeiligheidNL ontwikkelde twee soorten online hoortesten: Oorcheck.nl voor kinderen en Hoortest.nl voor volwassenen. Met deze testen kun je snel inschatten of er sprake is van beginnende gehoorschade of dat je gehoor nog gezond is, zegt ze. „Iedereen zou zo’n test eens per jaar moeten doen.”
„De meeste audiciens organiseren ook een paar keer per jaar zogenaamde hoorcheckdagen”, vult Van Hengel aan. „Dan kun je binnenlopen en je gehoor gratis laten meten.”
Gehoorschade is blijvend, maar „het goede nieuws is dat de meeste mensen ermee leren omgaan”, zegt Verwer. „Er zit vaak een grote veerkracht in mensen – ze vinden hun eigen manier om ermee te leven.”
Voor slechthorenden bieden hoortoestellen ondersteuning. Tegenwoordig zijn er achter-het-oor (AHO)-, in-het-oor (IHO)- en zelfs onzichtbare hoortoestellen, die diep in de gehoorgang zitten. Ze zijn klein en geven een steeds natuurlijker geluid.
Ervaar je veel last van klachten door gehoorschade? Weet dan dat er veel hulp mogelijk is, zegt Verwer. „In Nederland zijn er bijvoorbeeld uitstekende audiologische behandelcentra – zoals GGMD en FENAC – waar mensen met tinnitus worden begeleid. De behandeling is meestal gebaseerd op cognitieve gedragstherapie.” Via Stichting Hoormij kunnen mensen terecht bij lotgenoten. „Weten dat anderen hetzelfde doormaken, geeft vaak al rust en perspectief.”
„Er bestaan tegenwoordig ook online zelfhulpprogramma’s – zoals Still Tinnitus en EHBOorsuizen die aantoonbaar effect hebben om de klachten van bijvoorbeeld tinnitus te verminderen”, zegt Verwer.
Voor mensen die het moeilijk vinden om te leven met gehoorschade, is steun van de omgeving ontzettend belangrijk, vult Van Hengel aan. Aan naasten adviseert hij: „Ga mee naar afspraken, luister, laat merken dat ze er niet alleen voor staan. Dat helpt meer dan je denkt.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Stukken die je helpen om je leven fijner en je carrière beter te maken
Source: NRC