Twaalf van de vijftien politieke partijen doen voorstellen in hun verkiezingsprogramma’s die tegen de rechtsstaat in gaan. Forum voor Democratie (33), PVV (30), JA21 (14), SGP (13) en BBB (13) hebben de meeste plannen die in strijd zijn met ‘de beginselen van rechtsstatelijkheid’.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft onder meer over justitie.
Dat concludeert een commissie van de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) in een maandag verschenen beoordeling van de verkiezingsprogramma’s van de vijftien partijen die op dit moment zetels hebben in de Tweede Kamer. De NOvA spreekt van ‘een zorgwekkende ontwikkeling’. Slechts drie partijen doen geen enkel voorstel dat strijdig is met de rechtsstaat: GroenLinks-PvdA, Volt en Partij voor de Dieren.
Sinds de verkiezingen van 2012 brengt een onafhankelijke commissie, ingesteld door de NOvA, zo’n rechtsstatelijke toets uit. Het aantal plannen dat volgens de juristen niet door de beugel kan, is sindsdien aanmerkelijk toegenomen. In 2012 hadden slechts twee programma’s voorgestelde maatregelen die botsten met rechtsstatelijke beginselen, in 2017 vijf, in 2021 zeven, in 2023 tien en nu twaalf.
De commissie spreekt in haar rapport van ‘een tendens waaruit blijkt dat politieke partijen in verkiezingsprogramma’s steeds vaker de grenzen van de rechtsstaat opzoeken en dat de rechtsstatelijke kaders steeds minder vanzelfsprekend worden’. De commissie stond onder voorzitterschap van hoogleraar Elaine Mak (Encyclopedie van de rechtswetenschappen en Rechtstheorie, Universiteit Utrecht).
Het rapport werkt, net als in eerdere jaren, met de kleuren rood, geel en groen. Rood is er voor de plannen die in strijd zijn met fundamentele rechtsstatelijke beginselen en internationale verplichtingen. Die zijn er vooral op het gebied van asiel en migratie.
Zo opperen diverse partijen dat asielaanvragen alleen buiten de EU in behandeling moeten worden genomen. Volgens de commissie is deze externalisering van asielprocedures ‘strijdig met het beginsel van non-refoulement’ (niet mogen terugsturen, red.). Veel maatregelen om asiel te beperken, opnieuw een van de belangrijkste thema’s in de campagne, botsen op die manier met de basis van het internationaal recht.
Geel zijn voorstellen die risico’s voor de rechtsstaat met zich meebrengen, vaak vanwege onduidelijke juridische uitwerking of mogelijke strijdigheid met waarborgen. Een voorbeeld hiervan is de verkorting van bezwaartermijnen, die veel partijen in hun programma hebben opgenomen.
Groen is er voor plannen die de rechtsstaat juist versterken. Positief vindt de commissie de vele voorstellen voor een meer burgergerichte overheid, dit mede naar aanleiding van het toeslagenschandaal.
Anders dan het Centraal Planbureau bij de doorrekening van de partijprogramma’s is de commissie niet in gesprek gegaan met de partijen. Ze noemt haar rapport ‘een quickscan’. Omdat de uitkomsten bij de eerste toetsing in 2012 al zorgelijk waren, is het onderzoek naar de programma’s nu voor de vijfde keer gehouden. De NOvA signaleert ‘groeiende algemene belangstelling’ voor de rapporten, reden waarom de Orde in 2024 ook het regeerakkoord heeft laten toetsen.
Ondanks waarschuwingen heeft het kabinet-Schoof toch voorstellen doorgezet die waren gekwalificeerd als ‘negatief voor de rechtsstaat’. Dit acht de commissie ‘een zorgelijke ontwikkeling, die haaks staat op een noodzakelijke rechtsstatelijke cultuur’. Zij laat zich ook negatief uit over het feit dat het kabinet ‘vaker dan in het verleden’ kritische adviezen van de Raad van State naast zich heeft neergelegd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant