Verkiezingen De VVD verhardt haar toon over migratie. Bij sommige liberale ondernemers met een migratie-achtergrond is de partij van haar voetstuk gevallen – al is het vertrouwen in de partij niet helemaal weg.
Ondernemer Rahma el Mouden was jarenlang lid van de VVD maar kan zich niet vinden in de huidige koers.
Niet alles draait om geld, vindt Hasan Deniz (41), eigenaar van reclamebureau Make it Yours in Arnhem. De VVD mag dan wel de klassieke ondernemerspartij zijn, maar voor hem geldt dat niet meer. „Degene die nu aan het stuur van de VVD zit [Dilan Yesilgöz], zorgt voor polarisatie. Zij benadrukt de verschillen tussen mensen. Niks voor mij.”
De laatste jaren heeft de VVD de nadruk verlegd van economie naar migratie en integratie. Dat was al gaande onder de leiding van Mark Rutte, met diens ‘pleur op’-uitspraak bijna tien jaar geleden, gericht op Turks-Nederlandse jongeren die de straat op gingen na de mislukte coup in Turkije van 2016 en verslaggevers dwarsboomden.
Ook liet Rutte in 2023 zijn vierde kabinet vallen op migratie, waarna opvolgend lijsttrekker Yesilgöz campagne voerde op dat thema en de deur opende naar samenwerking met de PVV. Yesilgöz deed daarbij controversiële uitspraken over migratie, zoals de ongefundeerde ‘nareis op nareis’-claim waarmee ze stelde dat Nederland te veel vluchtelingen aan het opvangen was.
Een kleine groep ondernemers zet vraagtekens bij die koers. Is de VVD nog de partij voor ondernemers met een migratie-achtergrond?
Floris Vermeulen, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Twente en hoofddocent politicologie aan de Universiteit van Amsterdam, onderzoekt het stemgedrag van mensen met een migratieachtergrond en leidt dit jaar het Nationaal Kiezersonderzoek naar deze groep. Over het algemeen hebben mensen met een migratieachtergrond sowieso al weinig op met rechtse partijen, weet Vermeulen. Uit onderzoek onder Amsterdamse kiezers met een migratieachtergrond na de gemeenteraadsverkiezingen van 2022, bleek slechts tussen de 2 en 6 procent van hen op de VVD te hebben gestemd. Over de landelijke verkiezingen zijn die cijfers er niet.
Liberalen van kleur zijn een minderheid binnen een minderheid, zegt Vermeulen. Veel mensen uit de Marokkaanse, Turkse en Surinaamse gemeenschappen, zegt hij, herkennen zichzelf niet in de politiek, voelen zich uitgesloten en zijn teleurgesteld in politici. „Zij zien rechtse partijen als de belangrijkste oorzaak daarvan. Er heerst ook teleurstelling in linkse partijen, omdat die geen goed tegengeluid zouden geven.”
Er zijn natuurlijk wel VVD-leden met een migratieachtergrond die actief zijn bij een ondernemersvereniging – al is niet bekend hoeveel precies. Zij hebben het moeilijk, denkt Vermeulen. „Zeker met de opkomst van Dilan Yesilgöz.” Hij vindt het interessant dat Yesilgöz van Turks-Koerdische afkomst is. Dat laat volgens de hoogleraar zien „dat je altijd een beetje moet oppassen” met algemene uitspraken over hele groepen met een migratieachtergrond. Volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek had in 2020 ongeveer een op de vier startende ondernemers een migratieachtergrond, van wie het merendeel een niet-westerse.
Denk en BIJ1 worden in de gemeenschappen genoemd als partijen die een tegengeluid proberen te vertolken. Maar met hun economisch linkse standpunten en de neiging om bevolkingsgroepen nadrukkelijk in bescherming te nemen, spreken zij liberale ondernemers met een migratieachtergrond minder aan.
Deniz stemt wel op Denk sinds 2017, toen de partij voor het eerst meedeed aan landelijke verkiezingen. Daarvoor koos hij altijd PvdA. De Arnhemmer heeft een leertraject voor jongeren in zijn bedrijf. Hij is opgegroeid met waardering voor een sterke verzorgingsstaat en vindt dat nog steeds belangrijker dan liberale, economisch voordelige regelingen voor zijn onderneming.
De harde uitspraken van de VVD over migratie stuiten Deniz tegen de borst: „Je hebt elke arbeider op elk niveau nodig om de maatschappij draaiende te houden.” Bepaalde banen worden nu eenmaal wel door nieuwkomers gedaan maar niet door Nederlanders, zegt Deniz. „Allemaal topmannen zijn leuk en aardig, maar je hebt ook mensen nodig die de glasvezelkabel van een advocaat willen leggen.”
Onderzoeker Vermeulen herkent het dilemma dat liberalen met een migratieachtergrond kunnen ervaren: een paarsgekleurde politieke partij– met ‘blauw’, liberaal beleid gemixt met ‘rode’, sociaal-maatschappelijke thema’s – ontbreekt nu eenmaal in Nederland.
Rahma el Mouden gaat niet meer terug naar de VVD.
Na 25 jaar bij de VVD, krijgt Rahma el Mouden (66) de naam van de huidige VVD-lijsttrekker niet eens „uit haar keel”. Na het vertrek van Mark Rutte was het klaar voor de zakenvrouw. Dilan Yesilgöz is „alleen maar aan het concurreren met de PVV, de VVD van nu maakt totaal verkeerde plannen”. De liberale identiteit van de partij is „helemaal weg”.
El Mouden is oprichter van MAS Groep, waar het Multicultureel Amsterdams Schoonmaakbedrijf onder valt. Ze ontving meerdere onderscheidingen voor de leerontwikkelingen die zij haar personeel biedt, waaronder de titel Zwarte Zakenvrouw van het Jaar in 1999. Tegenwoordig runt haar dochter het bedrijf en doet El Mouden vooral sociaalmaatschappelijk werk om de baankansen van jongeren met een migratieachtergrond te vergroten. Ze is actief in verschillende raden en besturen, zoals de Amsterdam Economic Board.
El Mouden ziet dat vluchtelingen in Nederland worden tegengewerkt, terwijl ze dat zelf niet ervoer toen ze als zestienjarige uit Marokko naar Nederland emigreerde. „Er zijn ondernemers die voor hun stemkeuze alleen bezig zijn met ondernemen, met hun eigen belang.” Maar ondernemende migranten hebben die luxe niet, zegt El Mouden: zij moeten ook afwegen welke politici hen kwetsen.
VVD-kopstukken als Frits Huffnagel, Ferry Houterman en „de verbindende” Mark Rutte heeft ze hoog zitten. Ja, Rutte maakte fouten, voegt ze toe, „maar dat doen alle politici”. Niet alle politici en niet alle Nederlanders discrimineren, zegt ze, maar discriminatie zit in ‘het systeem’.
„Wij worden gewoon als tweederangsburgers behandeld. In dit land, waar ik in 2027 al vijftig jaar aan het werk ben. Al die jaren heb ik meegedaan. En nu krijgen migranten en vluchtelingen overal de schuld van.” Groenlinks-PvdA komt langzaam in beweging de juiste kant op, vindt El Mouden. Maar een partij die ook aansluit bij haar ondernemershart is er niet.
Eén ding weet ze zeker, ze gaat nooit meer terug naar de VVD. „Zelfs niet als de VVD zich weer volledig op ondernemers zou richten. Ik kan mij daar niet vertonen, terwijl ik al die jaren het liberale gedachtegoed in mijn hart heb gedragen. Maar je identiteit moet je nooit verliezen.”
Taner Karaaslan van Job Solutions.
Van alle partijen passen de kernwaarden van VVD het meeste binnen zijn geloofsovertuiging, de islam, vindt Taner Karaaslan (55), 15 jaar actief binnen de partij. Voor je eigen ontwikkeling zorgen, en de verantwoordelijkheid nemen om anderen te helpen. „Een hulpverlener moet zichzelf ook eerst in veiligheid stellen voor hij anderen helpt.”
Ruim veertig jaar geleden kwam hij vanuit het Turkse Ankara naar Nederland. Karaaslan is mede-eigenaar van reïntegratiebedrijf Job Solutions BV, medeoprichter van Kleurrijk Ondernemers Vereniging ‘s-Hertogenbosch en voorzitter van TNOP, een platform voor Nederlands-Turkse ondernemersverenigingen. Karaaslan was VVD-Statenlid in Noord-Brabant en voorzitter van de lokale VVD afdeling in De Langstraat.
Zijn loyaliteit aan de partij is de laatste jaren „moeilijker uit te leggen” aan zijn eigen netwerk, zegt Karaaslan. „Vroeger kon iedereen zich vrij makkelijk binnen de VVD thuis voelen. Dat is minder sinds de partij extreemrechtse gedachten verkondigt.”
Een goed ondernemersklimaat is belangrijk, vindt hij. „Dat wordt niet alleen bepaald door een adequaat belastingstelsel, maar ook door een rustige samenleving.” Dat mist, deels doordat de VVD „voorsorteert op extreemrechts”. „De partij het heeft nagelaten om sociale aspecten een kans te geven in hun verkiezingsprogramma. Het liefst wil ik de VVD wat milder en socialer maken. Ik wil niet zeggen links, maar wel socialer.”
Toen de VVD voor de eerste keer ging samenwerken met PVV, een gedoogconstructie tussen 2010 en 2012, vond Karaaslan dat geen slecht idee. „Ik ben voor coalitievorming met partijen die tegengestelde standpunten hebben. Dat maakt de politieke balans gezond, en mensen scherp. Maar volgens een Turkse uitdrukking stoot een ezel zich niet twee keer tegen dezelfde steen. Dat hebben wij wel gedaan.”
„Uitspraken over vluchtelingen of andere specifieke groepen raken iedereen. Ook de autochtone Nederlander die goed met een Turk of een Marokkaan bevriend is.” Die focus van de VVD is volgens Karaaslan onnodig. „Nederland is allang succesvol multicultureel. De politiek moet ophouden met discussie over dit onderwerp. Ook partijen als Denk, waar mensen in mijn omgeving veel op stemmen, zijn te beschermend en bepalend voor hun doelgroep.”
„De maatschappij is zelfhelend. Ik zeg toch, ik pas heel goed bij de VVD.”
Maritza Russel raakte teleurgesteld in de VVD en zegde haar lidmaatschap op.
Ze was dertig jaar actief VVD-lid, maar drie jaar geleden zegde Maritza Russel (66) haar lidmaatschap op. „Ik herkende mijzelf niet meer in de grondbeginselen en idealen waar de partij nu voor staat”, zegt ze. „Nu heeft de VVD migratie en asielwetgeving als pijlers. Dat zijn geen pijlers voor ondernemers in Nederland.”
Russel is eigenaar van CityKids, een zorgorganisatie met veertien locaties en driehonderd werknemers in de Haaglanden, de Zuid-Hollandse Eilanden en Groot Rijnmond. Het bedrijf levert zorg aan zevenhonderd kinderen met een beperking of ontwikkelingsachterstand.
Met haar identiteit is Russel „niet zozeer bezig”. 48 jaar geleden kwam zij vanuit Suriname naar Nederland. „Ik ben wel van kleur maar ik heb een Nederlands paspoort. Dat traject hebben we al gelopen. Ik voel me gewoon Nederlander. Waar ik me meer druk om maak is mijn bedrijf.”
Russel kijkt vooral naar de manier waarop partijen het economische klimaat willen verbeteren. Marktwerking, inflatie, een onrustige geopolitiek, ondernemerschap en stikstofproblematiek zijn belangrijke onderwerpen die ze nu niet genoeg ziet terugkomen bij de VVD. „Dat zijn belangrijke speerpunten om de economie van het land weer op te bouwen.”
De teleurstelling in de VVD werd groter toen ze zag dat de partij Oekraïense vluchtelingen anders behandelde dan andere vluchtelingen uit oorlogslanden. Dat Oekraïners worden opgevangen, daar staat ze achter. „Maar hoe zit het dan met die andere grote groepen die ook uit oorlogslanden komen? Die zijn ook getraumatiseerd, maar zijn niet welkom.”
Bij de laatste verkiezingen stemde Russel op het CDA, op 29 oktober waarschijnlijk opnieuw: de partij zit het dichtst bij haar liberale principes. „En ook al werd de partij kleiner, ze bleven wel dicht bij hun eigen normen en waarden. VVD niet, die laat zich meeslepen door het rechtse populisme.”
„Geert Wilders is niet zomaar uit de VVD gestapt. Ik krijg steeds meer het gevoel dat we worden meegezogen door de PVV, dat we daar een onderdeel van worden. Dat is een hele slechte ontwikkeling.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Een overzicht van de verhalen die de economieredactie vandaag heeft gemaakt
Source: NRC