Ruim een jaar BBB-beleid op het ministerie van Landbouw heeft boeren weinig concreets opgeleverd. Toch blijven de meeste boeren die de Volkskrant sprak de partij trouw. ‘Ik zie het probleem niet zo met stikstof. Laat ons gewoon boeren.’
is economieredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft onder meer over landbouw en voedsel.
Nooit presenteerde een kabinet zich zo landbouwvriendelijk als het huidige, demissionaire kabinet, met de BoerBurgerBeweging (BBB) als grote kartrekker. Trots begon partijleider Caroline van der Plas bij de presentatie van het hoofdlijnenakkoord over de terugkeer van de rode diesel – brandstof voor de landbouw met een lagere accijns. ‘Onze hardwerkende boeren en tuinders hebben die diesel gewoon nodig.’
De rode diesel sneuvelde uiteindelijk in de onderhandelingen over de begroting voor 2026, net als veel andere stokpaardjes: het BBB-bewind in de landbouwsector heeft uiteindelijk weinig tastbaars opgeleverd. Minister van Landbouw Femke Wiersma lanceerde tal van plannen om het leven van boeren gemakkelijker te maken, maar weinig daarvan hebben het tot wetgeving geschopt. Op de belangrijke stikstof- en mestdossiers boekte ze nauwelijks vooruitgang.
Aan de vooravond van de derde Tweede Kamerverkiezingen sinds het eerste boerenprotest in 2019 lijkt het alsof de boeren hun kans hebben gemist. Als coalitiepartij in het kabinet-Schoof kreeg de BBB met zowel de minister (Wiersma) als de staatssecretaris (Jean Rummenie) de alleenheerschappij op het voor haar belangrijkste ministerie. De landbouwparagraaf in het hoofdlijnenakkoord schreef de partij met slechts minimale inbreng van de coalitiepartners.
In de korte regeerperiode was Wiersma een van de blikvangers. Regelmatig keek de buitenwereld verbaasd toe hoe zij stoïcijns haar eigen pad koos. Ze maakte korte metten met het stikstofbeleid van haar voorgangers voordat ze een alternatief had, en lanceerde tal van plannen waarvan de juridische houdbaarheid op zijn zachtst gezegd twijfelachtig is. In de Tweede Kamer, waar coalitiepartners NSC en VVD openlijk hun twijfels uitten over haar beleid, had ze het dikwijls lastig.
Boeren erkennen dat Wiersma weinig voor elkaar heeft gekregen. 88,5 procent vindt dat ze de problemen in de landbouw niet heeft opgelost, blijkt uit een enquête van vakblad Nieuwe Oogst onder zo’n 2.500 boeren. Toch geven ze haar een 6,5 als rapportcijfer.
Wiersma’s eerste wapenfeit als minister was afrekenen met het landbouwbeleid van Rutte IV: een transitiefonds van 25 miljard euro. Haar partij noemde het een ‘boerenoprotfonds’ en dacht het niet nodig te hebben.
Vorige maand vroeg Wiersma alsnog 21 miljard euro voor haar stikstofplannen. VVD-minister van Financiën Eelco Heinen houdt de hand op de knip, omdat het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) een vernietigend oordeel velde over Wiersma’s voorstellen.
Ook over een andere pijler van haar beleid ligt Wiersma in de clinch met coalitiepartner VVD: het invoeren van een hogere rekenkundige ondergrens voor stikstof. Bedrijven waarvan de stikstofdruk op natuur onder die waarde blijft, hebben geen vergunning nodig. Wiersma’s verhoging zou vrijwel alle woningbouwplannen weer mogelijk maken én de meeste PAS-melders legaliseren, boeren die sinds de Raad van State-uitspraak van 2019 zonder vergunning zitten.
Maar de Raad van State noemde het ‘allerminst zeker’ dat het plan standhoudt in de rechtbank. De stikstofuitstoot moet namelijk omlaag, terwijl door de hogere ondergrens juist ruimte ontstaat voor meer uitstoot.
Als Wiersma toch doorzet en de rechter later een streep zet door haar hogere ondergrens, zou daarmee een heel nieuwe categorie van bedrijven en projecten ontstaan waarvan de vergunning niet deugt. De VVD wil daarom dat Wiersma eerst een proefproces uitvoert, maar de BBB wil zo kort voor de verkiezingen van geen uitstel weten.
Alleen in combinatie met geloofwaardige stikstofmaatregelen zou het idee volgens de Raad van State kunnen werken. Juist die maatregelen heeft Wiersma niet.
Boeren uitkopen is de effectiefste maatregel én veruit de duurste. Boeren die doorgaan, zullen dus moeten verduurzamen – iets dat door de vergunningstop nu vaak niet mogelijk is. Van andere maatregelen, zoals innovatieve stallen of slimmer voeren, is moeilijk hard te maken wat ze opleveren. Het resultaat is stilstand in de sector en frustratie onder veehouders. Dat blijkt ook de Nieuwe Oogst-enquête : bijna driekwart heeft weinig tot geen vertrouwen in de landelijke politiek.
Ze verwijten Den Haag een gebrek aan visie en duidelijke keuzes – keuzes die politici juist vanwege de weerstand in de sector niet durfden te maken. Inmiddels valt in de sector steeds vaker te horen dat boeren bereid zijn pijnlijke maatregelen te slikken, als men daarna maar vooruit kan.
De oorzaak van het gebrek aan resultaat zoeken boeren doorgaans niet in de inhoud van Wiersma’s plannen of haar starre benadering van Kamerleden wier vertrouwen ze moet winnen. In plaats daarvan wijzen ze op de korte levensduur van het kabinet of geven ze – in navolging van BBB-kopstukken zelf – coalitiepartners of de Raad van State de schuld. Ook ambtenaren zijn volgens sommigen een hindermacht.
De meeste boeren blijven de BBB trouw, blijkt uit de Nieuwe Oogst-peiling: 52,1 procent is van plan op 29 oktober op de partij te stemmen, tegen 53 procent twee jaar geleden. Ondanks een bescheiden comeback komt de aloude landbouwpartij CDA daarbij niet eens in de buurt (16,4 procent).
Onder de rest van de bevolking lijkt de wind onder het kabinet-Schoof wél gedraaid. De BBB houdt in de peilingen nog een handvol zetels over. Partijen als VVD en CDA, die de sector voorheen verdedigden, zijn inmiddels om. Hoewel het PBL deze week constateerde dat hun maatregelen onvoldoende zijn om de natuurdoelen te halen, zijn ze wel steviger dan voorheen. De christendemocraten sluiten bijvoorbeeld het intrekken van vergunningen niet meer uit als laatste redmiddel, en willen pas soepelere regels als de uitstoot is verlaagd.
In de Tweede Kamer tekent zich zo een brede meerderheid af die vooruit wil – en daarvoor desnoods bereid is een deel van de veestapel achter te laten. Aan het volgende kabinet de taak daar ook een visie bij te leveren waar de sector zich achter kan scharen.
Tim (31) en Janine (33) van der Mark
Plaats: Middenbeemster (Noord-Holland)
Bedrijf: Varkenshouderij (230 zeugen, 850 vleesvarkens)
Gaan stemmen op: BBB
‘Ik ben al tien jaar bezig met het realiseren van een nieuwe, innovatieve stal’, vertelt Tim van der Mark eind augustus aan een picknicktafel op het erf, omringd door hoge maïsvelden. Samen met zijn vrouw Janine en zijn ouders is hij eigenaar van een kleinschalig varkensbedrijf in de Beemster. Op de achtergrond ruist de A7. Met de nieuwe stal zouden de dieren meer ruimte, stro op de vloeren en daglicht krijgen, en kan het bedrijf omschakelen naar biologisch. Maar door eindeloze vergunningprocedures is er nog geen steen gelegd.
Sinds een Raad van State-uitspraak van december vorig jaar is ook stikstof een probleem. ‘Toen zeiden we: dan is het klaar, dan verkopen we de toko en gaan we een land verder’, memoreert Tim. ‘Nou, een paar landjes’, corrigeert Janine.
Het stel overweegt te emigreren naar Noorwegen. Net als meer jonge boeren betwijfelen ze of er in Nederland nog wel plek is voor hen en hun dieren.
‘Toen de gemeente over onze emigratieplannen hoorde, ging ze ineens heel hard lopen’, vertelt Janine. Ze willen daarom nog één keer voor hun kansen in Nederland gaan. Naast een meewerkende gemeente hebben ze daar volgens Tim nog iets voor nodig: helder beleid vanuit Den Haag.
‘Het mag best even pijnlijk zijn, zolang het maar eerlijk en rechtvaardig is’, zegt hij. ‘Dat hadden we bijna met het Landbouwakkoord. Jammer genoeg is dat er niet gekomen.’ Dat akkoord, een plan uit de koker van toenmalig minister van Landbouw Piet Adema, stuitte in mei 2023 op weerstand van zuidelijke veehouders.
Over hun stem op de BBB twijfelt het stel niet. Tim was tot juni 2025 twee jaar actief voor die partij in de Provinciale Staten van Noord-Holland. ‘Bij de BBB zijn ze duidelijk, nuchter en rechtvaardig. Niet dat ze straks uitkomsten uit onderhandelingen krijgen waarvan je denkt: dáár had ik niet voor gestemd.’
Tim: ‘Om beleid bij te sturen, heb je wat jaren nodig. Daarna duurt het nog enkele jaren voordat je resultaat ziet. Dus de vraag was, hoelang blijft de coalitie heel? En wat krijgt een minister gedaan?’
Janine: ‘Als ze de volle vier jaar had gehad, denk ik dat je er heel anders naar had gekeken dan nu. Want wat kan je nou in een jaar bereiken?’
Tim: ‘Aan de ene kant wel, aan de andere kant snap ik het ook wel. Het Landbouwakkoord en de plannen met het transitiefonds hoorden bij elkaar. Als het akkoord dan wegvalt en er is geen vangnet voor agrariërs, snap ik dat je zegt: dit is niet het goede moment om zo’n transitie door te voeren.
‘De landbouw in Nederland gaat veranderen, dat is een feit. Heel veel boeren hebben geen opvolging. Maar daar hoort wel een plan bij.’
Tim twijfelt. ‘Soms mag het van mij wat progressiever, maar dat ben ik. Een ander zegt: ik wil gewoon boer zijn binnen de kaders van de wet. Voor beide moet ruimte zijn.’
Hans Kroodsma (45)
Plaats: Jannum (Friesland)
Bedrijf: Biologische melkveehouderij (130 melkkoeien, 60 stuks jongvee)
Gaat stemmen op: Weet het nog niet
Melkveehouder Hans Kroodsma verkoopt sinds enkele jaren zijn eigen kaas en ijs. Voorbijgangers op de dijk waar zijn bedrijf is gevestigd, zo’n 6 kilometer ten westen van Dokkum, vinden in een verkoopruimte naast de stal een koelkast en vriezer vol. Het is een van de manieren waarop Kroodsma probeert rond te komen met minder koeien.
Kroodsma is PAS-melder: bij de bouw van een nieuwe stal in 2015 ging hij ook meer koeien houden. Een melding volstond daarvoor destijds onder het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Een jaar later zette de Raad van State een streep door die wet, en waren Kroodsma en zijn lotgenoten ineens illegaal boer.
Kroodsma is sindsdien overgestapt naar biologisch en minder koeien gaan houden, maar aan zijn juridische perikelen verandert dat niets. Daarvoor moet de oplossing uit Den Haag komen.
Die oplossing is al vaak beloofd, maar nooit waargemaakt. ‘Uiteindelijk geloof je het wel’, zegt hij in zijn kantoortje boven in de koeienstal. Op tafel liggen boeken over weidevogels en de Landschapsbiografie van Noardeast-Fryslân. ‘Ik heb eigenlijk totaal de hoop opgegeven.’
Hij zegt het met een brede lach op zijn gezicht gebeiteld. De Fries is geen pessimistisch type. ‘Als ik terug moet naar de helft van mijn koeien, neem ik een baantje erbij en heb ik het ook wel naar mijn zin. Maar ik verwacht geen oplossing uit Den Haag.’
‘Dat zou de kortste klap zijn. Maar ik denk niet dat die zou standhouden bij de rechter.’
Een kaart aan de muur in zijn kantoor toont zijn plannen met de omgeving: een voedselbos, ruimte voor weidevogels en tiny houses. Sinds Wiersma het stikstoffonds schrapte, ligt alles stil. ‘Het vorige kabinet erkende nog dat er een probleem was met de landbouw. Dit kabinet bagatelliseert de problemen en heeft er daarom ook geen geld voor over.’
Kroodsma’s koeien kunnen vrijelijk van stal naar weiland bewegen. Het is begin september en het grootste deel van zijn kudde ligt in de nazomerzon in het gras. Achter hen ligt een strook met hoger, donkerder, kruidenrijk gras.
Dat grasland is een vorm van agrarisch natuurbeheer, een belangrijke pijler onder Kroodsma’s bedrijf. Dat Wiersma er meer geld voor vrijmaakte, vindt hij een goede zaak.
Ook ziet hij wel wat in haar inzet op doelsturing, waarbij elke boerderij een eigen uitstootplafond krijgt en de boer zelf mag bepalen welke maatregelen hij neemt om daaronder te blijven. ‘Mijn biologische bedrijfsvoering levert aantoonbaar minder stikstof op dan niet-biologisch, dus dat zou wel een oplossing zijn.’
‘Twee jaar geleden stemde ik volgens mij NSC. Wat meer praktische kennis in Den Haag leek me goed. Het kan verkeren.
‘Ik weet het nog niet. Ik ben oorspronkelijk van CDA-huize. Die beginnen weer iets realistischer te worden. Gedwongen uitkoop sluiten ze niet uit, dat vind ik reëel. Ik heb het idealisme van links en het praktische van rechts, dan kom je ergens in het midden uit.
Bovenal hoopt hij dat een volgend kabinet duidelijke keuzes maakt over wat voor landbouw wenselijk is en hoeveel dieren daarbij horen. ‘Dat gaat pijnlijk zijn, maar dat moet dan maar. We hebben al veertig jaar problemen met mest en stikstof. Als je altijd maar het randje opzoekt, blijft het probleem bestaan.’
Mike van Donzel (54)
Plaats: Heeswijk-Dinther (Noord-Brabant)
Bedrijf: Kalverhouderij (800 kalveren)
Gaat stemmen op: BBB
Op de kalverhouderij van Mike van Donzel komt zoon Bart (20) in een blauwe overall de stal uit gelopen. Hij loopt stage bij een mengvoerbedrijf en had wat tijd over om de dieren te voeren. Hoewel hij nog in opleiding is, heeft hij plannen om het bedrijf van zijn vader te verduurzamen.
Als hij aanschuift aan de keukentafel, begint hij erover te vertellen. Hij wil de helft van de kalveren inruilen voor varkens, gehouden ‘zoals de maatschappij het wil’: diervriendelijk, kleinschalig, veel ruimte, een emmissiearme stal en voer dat uitsluitend bestaat uit reststromen van onder meer bierbrouwerijen en aardappelverwerkers.
Om de stal neer te zetten heeft hij toestemming van de provincie nodig, maar die komt mogelijk pas over twee jaar. Daarna wacht nog het vergunningstraject. Door het wegvallen van het transitiefonds heeft de provincie voorlopig de middelen en mensen niet om de aanvraag in behandeling te nemen.
Vader Mike: ‘Daar zit de crux niet, die zit in het feit dat er nergens wordt doorgepakt. Ze hebben allemaal de mond vol van dat wij moeten verduurzamen. Nou, geef ons dan de kans om dat te doen.’
‘Ja, maar ik zie het probleem niet zo met stikstof. Laat ons gewoon boeren.’
Zoon Bart valt hem bij. ‘Als wij de vrijheid krijgen, kunnen we bewijzen dat we een stuk minder stikstof uitstoten dan voorheen.’
Buiten op de schuur hangt een bordje van Farmers Defence Force. Bij de boerenprotesten was Van Donzel er meermaals bij op zijn trekker. De eerste keer, op 1 oktober 2019, reed hij met zijn auto naar Den Haag. Hij parkeerde in een woonwijk en liep via het Haagse Bos naar het Malieveld. Wat hij daar zag: 2.200 tractoren en duizenden van zijn vakgenoten. ‘Je staat als boer eigenlijk altijd alleen. Om dat dan te zien, geeft een euforisch gevoel’, blikt hij terug. ‘Ze kwamen overal vandaan’, memoreert Bart.
Van Donzel zal bij de verkiezingen weer BBB stemmen. ‘Die werken er zó hard voor.’ Hij erkent dat ze daarmee nog weinig bereikt hebben, maar verwijt het de partij niet. ‘Alles is dichtgetimmerd met wetgeving’, zegt hij. ‘Er is een stoomboot jaren geleden op gang gekomen. Die moeten we nu keren in een heel smal kanaal. Tja, dat gaat niet.’ Hij wijt de stilstand aan een ‘derde macht’ van ambtenaren ‘met een andere politieke kleur dan ik’ die het voor het zeggen zou hebben.
Mike: ‘Nee, we zijn moe.’ Zoon Bart: ‘Ik denk dat heel veel boeren zich erbij neer hebben gelegd. Toen we die eerste keer op het Malieveld stonden zei ik tegen ons pap: nu gaat er iets veranderen. Zes jaar later zitten we hier en is er niks veranderd, helemaal niks.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant