Bij het horen van de naam Ophelia gaan de gedachten al snel naar de bloemen, het water, de jurk, het slachtofferschap en de dood. Bij dat vermoeiende cliché kun je vraagtekens zetten.
schrijft voor de Volkskrant over film.
Wat weten we over Ophelia? In de eerste plaats dit: ze komt tragisch om het leven. In Hamlet verdrinkt ze in een beekje, omringd door de bloemen die ze zojuist heeft geplukt. Ze drijft nog even ‘als een meermin’, schrijft Shakespeare, met een ‘lied op de lippen’ en haar jurk uitwaaierend om haar heen.
Heeft ze dan niet door dat haar jurk zwaarder en zwaarder wordt, en haar langzaam meetrekt naar de bodem, richting de dood?
Reputaties veranderen continu. In deze rubriek kijken we hoe de betekenis van denkers en kunstwerken, van schrijvers en hun personages kantelt en evolueert.
Dit weten we ook: Ophelia werd tot waanzin gedreven door de mannen om haar heen – door haar vader, haar broer en de wispelturige Hamlet. Kiest ze zelf voor haar lot? Merkt ze als ze eenmaal in het water ligt dat de dood haar bevalt?
Sinds Shakespeare Hamlet schreef, zo rond 1600, werd Ophelia eindeloos verbeeld, geschilderd en bezongen. In liedjes is Ophelia een hartenbreekster (The Lumineers) of wordt haar hart juist gebroken (PinkPantheress), wordt ze geassocieerd met haar jeugd (Bob Dylan) of met haar onafhankelijkheid (Natalie Merchant).
Op hun beurt benadrukten 19de-eeuwse schilders haar schoonheid. Haar onschuld, haar maagdelijkheid. John Everett Millais legde haar op haar rug in het water, Alexandre Cabanel schilderde haar met dramatisch geheven hand. Tussen waterlelies drijft ze met de ogen opengesperd. Wat weten we over Ophelia? Dat ze zich overgaf.
Met de jaren werd Ophelia een symbool: van passiviteit en slachtofferschap, van zelfdestructie en gekte, van lijden onder het patriarchaat. Steeds meer begon ze samen te vallen met haar dood – met de bloemen, het water, haar roerloze schoonheid. Ze dook ook op minder directe wijze op, in Alfred Hitchcocks Vertigo (1958) bijvoorbeeld, waarin Madeleine in de baai van San Francisco springt en bijna verdrinkt tussen de bloemblaadjes die ze er zelf in had laten vallen. Op de poster van Lars von Triers Melancholia (2011) ligt Kirsten Dunst in het water met een bruidsboeket in haar handen en in de clip bij Nick Caves Where the Wild Roses Grow (1995) drijft Kylie Minogue tussen het riet met een rode roos in de mond.
En er zijn de vrouwen die zélf de rol van Ophelia claimden. In de clip van Everytime (2003) verdrinkt Britney Spears in bad nadat ze is opgejaagd door paparazzi. In een beroemd geworden scène uit de dramaserie Grey’s Anatomy, voor en door vrouwen gemaakt, raakt hoofdpersonage Meredith te water, waarna ze zich net als Ophelia overgeeft aan de dood. In de clip van Blue Jeans (2012) nemen Lana Del Rey en haar geliefde een duik in het zwembad, waar gesloten ogen en beladen omhelzingen de suggestie wekken van geweld.
‘I feel so small’, zingt Britney Spears in Everytime. ‘Love is mean’, zingt Lana Del Rey, ‘and love hurts.’
Ze vertellen ons hoe het voelt om slachtoffer te zijn, om passief te worden gehouden. En toch worden ook de door vrouwen opgevoerde Ophelia’s niet alleen gekenmerkt door hun lijden, maar ook nadrukkelijk door hun schoonheid. Ze zijn niet zomaar slachtoffer, ze zijn een prachtig slachtoffer. Ze vertéllen niet alleen over slachtofferschap, ze verhéérlijken het.
Sierlijk ligt Taylor Swift in het water – haar jurk lang en wit, de haren weelderig en blond. In de eerste seconden van de clip van The Fate of Ophelia, haar nieuwe single, neemt ze een klassieke Ophelia-pose aan: roerloos, op haar zij, starend in de verte. En ook op de hoes van het bijbehorende album, The Life of a Showgirl, gaat Swift weliswaar gekleed in de edelstenen van een revuedanseres, maar ligt ze met het water aan de lippen in bad.
En toch is er een verschil met Britney Spears: Swift heeft haar ogen open. Uitdagend kijkt ze ons aan, niet met een roos tussen haar tanden, maar een glimlach rond haar mond.
In The Fate of Ophelia komt ze monter overeind. Ze had zomaar kunnen verdrinken in haar melancholie, zingt ze, maar toen kwam híj voorbij. ‘You saved my heart’, zingt ze tegen haar geliefde, ‘from the fate of Ophelia.’
Het heeft iets ontmoedigends, schrijft muziekcriticus Lindsay Zoladz in The New York Times. Swift geeft Ophelia weliswaar het gelukkige slot dat Shakespeare haar onthield, maar waarom moet dat geluk afhankelijk zijn van een man?
Swift maakt Ophelia plat, stelt Zoladz, terwijl haar kracht juist ligt in haar ambiguïteit. Maar is dat wel zo? Ophelia is als een frase die je op allerlei manieren kunt gebruiken. Ze is een symbool, en een symbool is per definitie plat. Noem Ophelia’s naam en je weet ongeveer waar je aan moet denken: de bloemen, het water, de jurk.
De een legt wat meer nadruk op haar passiviteit, de ander op haar gekte. Je ziet haar zelfverkozen einde als een daad van verzet, of juist als moord. Maakt dat haar ambigu? Of zijn het verschillende kanten van dezelfde munt?
Toch is deze Ophelia aangenaam verfrissend. Na al die wegkwijnende Ophelia’s waren we wel toe aan eentje die opstaat uit het water en zich afdroogt. Zouden we steeds hetzelfde cliché herhalen, dan zouden we er langzaam in gaan geloven. We zouden denken dat een slachtoffer pas betreurenswaardig is als het eruitziet als Ophelia – jong, dun en wit – of dat schoonheid schuilt in passiviteit.
We denken te weten hoe Ophelia in elkaar zit. Swift zet er een vraagteken achter.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant