In een poging de chiptechnologie van Nexperia uit handen van China te houden, stelde demissionair minister Karremans het Nijmeegse bedrijf deze week onder curatele. Maar dat is zeker niet het enige dat speelt.
is economieredacteur. Hij schrijft over het grote geld en corruptie.
Het spul doet denken aan de rubberkorrels die vroeger tussen het kunstgras werden gestrooid, grijs en gruizig. Met honderden miljoenen komen ze elke dag uit de machines van het Chinees-Nederlandse bedrijf Nexperia, voor een paar cent per stuk te koop. Onaanzienlijke dingetjes. De wereld kan niet zonder.
Ze zijn bedoeld voor apparaten die steeds meer moeten nadenken, van ijskasten tot auto’s, van weegschalen tot drones. Elektrische poortjes die open en dicht kunnen, wel of niet stroom doorlaten, en zo een nul of een één vormen. Een enkel korreltje stelt niet veel voor, maar honderden of duizenden vormen al snel iets dat intelligent lijkt.
En dat spul is zo bijzonder dat we dat niet mogen kwijtraken, besloot het ministerie van Economische Zaken. Juist met dit gruis vervult Nexperia een ‘cruciale rol in het Nederlandse en Europese halfgeleider-ecosysteem’, aldus demissionair minister Vincent Karremans (VVD) dinsdag in een brief aan de Tweede Kamer. Daarmee is het bedrijf ‘van groot economisch veiligheidsbelang’. En dus vond hij het nodig om, voor het eerst sinds die in 1952 in leven werd geroepen, de Wet beschikbaarheid goederen (Wbg) aan te grijpen om het bedrijf onder controle van de overheid te brengen.
Wat de rechtvaardiging is van deze historische ingreep? De vrees dat Europa straks geen Nexperia-chips meer heeft. Wat het voorlopige resultaat is van deze historische ingreep? De kans dat Europa straks geen Nexperia-chips meer heeft.
Want zo simpel werkt zo’n protectionistische maatregel niet, na decennia van uitbesteding van westerse productie aan werkplaats China.
Daarbij lopen grote geopolitieke krachten en klein persoonlijk winstbejag op een verwarrende manier door elkaar. Hier spelen niet alleen de botsende belangen van China, Europa en de Verenigde Staten, maar ook de verstrengelde belangen van Zhang Xuezheng, bijgenaamd Mr. Wing, tot voor kort de baas van Nexperia, die vooral zichzelf vooruit wilde helpen.
Hoe kon het zover komen?
Nexperia, met een hoofdkantoor in Nijmegen, heeft een veel langere geschiedenis dan het oprichtingsjaar doet vermoeden. Het bedrijf ontstaat in 2017 als afsplitsing van chipbedrijf NXP, dat op zijn beurt was afgesplitst van Philips. Maar de belangrijkste fabriekslocatie, in Hamburg, bestaat al veel langer. Daar produceerde de Valvo Radioröhrenfabrik al in 1924 radiobuizen, de voorloper van de diodes en transistors die Nexperia er nu maakt. Een andere grote Nexperia-fabriek, in Manchester, bestaat ook al een halve eeuw.
De twee Europese fabrieken produceren zogeheten wafers, de plakken waarop de patronen worden geëtst die uiteindelijk de chips gaan vormen. Maar dat is slechts de helft van het verhaal. Na deze ‘voorkantfabricage’ gaan de plakken naar Azië voor de arbeidsintensievere ‘achterkantfabricage’. Belangrijkste locatie daarvoor is Guangdong in China, waar het toenmalige Philips onder leiding van Cor Boonstra in 2000 een nieuwe fabriek neerzette. Kostenreductie en efficiëntie waren de toverwoorden, en Boonstra werd gekozen tot topman van het jaar.
Het leek zo handig, zo’n fabriek in China.
In 2006 stoot Philips zijn halfgeleiderdivisie af, die verdergaat onder de naam NXP. Dat bedrijf besluit zich na enkele jaren te concentreren op ingewikkelde chips en het standaardspul te verkopen. Als zich daarvoor twee Chinese investeringsmaatschappijen melden, gaan er geen alarmbellen af. De chips zijn een soort digitale bouten en moeren – die kunnen wel worden overgelaten aan de Chinezen. Ze tellen er in 2016 2,75 miljard euro voor neer.
Weer twee jaar later wordt de boel verkocht aan Wingtech Technologies, een aan de beurs van Shanghai genoteerd bedrijf. Ongeveer 30 procent van de aandelen is in handen van regionale Chinese investeringsfondsen, gelieerd aan de overheid. En 15 procent is in handen van de miljardair Zhang Xuezheng, die daarmee de koers bepaalt. Deze Zhang, bijgenaamd Mr. Wing, koopt een huis in Vinkeveen en benoemt zichzelf in 2020 tot bestuursvoorzitter van Nexperia.
Dat hij geen onbeschreven blad is, weet dan nog niemand in Nederland. Hij is in 2005 in China veroordeeld tot zeventien maanden gevangenisstraf, ontdekte NRC afgelopen week, nadat hij bedrijfsgeheimen had gestolen van zijn werkgever ZTE.Ook als topman van Wingtech wordt hij geregeld op de vingers getikt door de Chinese beurstoezichthouder.
Nederland ziet aanvankelijk weinig kwaad in de nieuwe Chinese eigenaar en CEO. ‘Dit is Nexperia. Niet Wingtech’, zegt Charles Smit, de Nederlandse directeur van Nexperia die er al sinds de Philips-jaren werkt, in 2022 tegen de Volkskrant. ‘Dit is Nederlands, niet Chinees. Dat zijn twee verschillende werelden.’
Wel constateert hij dat Mr. Wing een eigen visie heeft op zaken als de ‘inhouse- en outhouseproductie’ – wat doe je zelf, en wat besteed je uit? Maar dat zijn bedrijfseconomische grootheden, zegt Smit. Waarover straks meer.
Toch begint Nexperia in die tijd last te krijgen van de Chinese connectie. In de Verenigde Staten wordt al langer een chip-oorlog gevoerd tegen China, waarbij ook Nederland onder druk wordt gezet. Zo is de verkoop van geavanceerde ASML-chipmachines naar China beperkt.
In 2022 sturen Amerikaanse Congresleden een brief aan president Joe Biden om te waarschuwen voor Nexperia, ‘een entiteit met stevige banden met de Volksrepubliek China’. Nexperia heeft dan een noodlijdende wafer-fabriek in Wales overgenomen, en de Amerikanen willen dat dat wordt teruggedraaid. Ze dreigen Amerikaanse leveranties aan de fabriek te verbieden. De Britten zwichten: Nexperia wordt gedwongen de fabriek te verkopen. Een Amerikaanse concurrent, Vishay Intertechnology, is de koper.
Een jaar later bereikt de anti-Chinese chipstemming ook Nederland, als Nexperia de Delftse start-up Nowi overneemt, die zelfvoorzienende chips maakt. Er wordt gekeken of de nog in de steigers staande Wet veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames (Vifo) kan worden gebruikt om de overname met terugwerkende kracht te blokkeren. Dat is echter niet mogelijk, oordeelt het ministerie van Economische Zaken. Deze wet is bedoeld om te voorkomen dat ‘sensitieve goederen’ in buitenlandse handen vallen – de chips van Nowi blijken, net als die van Nexperia, te simpel.
Toch is dit geopolitieke tromgeroffel aanleiding voor Nexperia om hulp te zoeken bij Economische Zaken. Het bedrijf merkt dat de Chinese banden beginnen te knellen. Beide spreken ingrijpende maatregelen af om het ‘perceptieprobleem’ op te lossen, bleek afgelopen week uit documenten van de Ondernemingskamer. Dat zou moeten leiden tot meer toezicht, meer westerse aandeelhouders en uiteindelijk een beursgang. Het idee is dat het bedrijf Europeser wordt.
Economische Zaken ziet de geopolitieke dreiging groeien. De Amerikanen zetten Wingtech, de eigenaar van Nexperia, eind 2024 op een zwarte lijst van het Bureau of International Security and Nonproliferation (BIS) van het Amerikaanse ministerie van Handel. Dat betekent dat Amerikaanse bedrijven een vergunning nodig hebben om eraan te leveren. Er klinken dan ook geluiden dat buitenlandse dochterondernemingen die voor meer dan de helft eigendom zijn van de Chinezen, ook onder deze maatregel gaan vallen. Nexperia dus ook.
Op 12 juni spreken diplomaten van Buitenlandse Zaken met BIS, om te kijken of Nexperia kan worden gevrijwaard van de vergunningplicht. De Amerikanen zijn zeer kritisch, blijkt uit het gespreksverslag. Ze begrijpen dat de komst van nieuwe (westerse) aandeelhouders tijd kost, ‘maar dat de CEO van het bedrijf nog steeds diezelfde Chinese eigenaar is, is problematisch’. Buitenlandse Zaken concludeert dat het ‘vrijwel zeker is dat de CEO zal moeten worden vervangen’ om Nexperia van de zwarte lijst te kunnen houden.
Maar Zhang denkt in de eerste plaats aan zichzelf. De kwestie van de ‘inhouse- en outhouseproductie’, waar directeur Smit het in 2023 over heeft, is niet alleen meer een bedrijfsecononomische vraag. Het is een persoonlijke kwestie geworden. Nexperia blijkt namelijk een deel van de wafer-productie (de voorkantfabricage), die anders in de fabrieken in Hamburg en Manchester zou hebben plaatsgevonden, te hebben uitbesteed aan het bedrijf WingSky Semi in Shanghai, dat ook eigendom is van Zhang. Sterker, daar plaatste hij dit jaar bestellingen van 200 miljoen dollar, terwijl Nexperia maar een hoeveelheid chips van 70 à 80 miljoen nodig heeft.
Als de financiële mensen van Nexperia hem daarop wijzen, ontneemt hij hun de macht om betalingen te doen, en geeft hij deze bankvolmachten aan drie personenen ‘zonder financiële ervaring’, aldus de Ondernemingskamer. Als de financiële topman zich hierover beklaagt, ontslaat Zhang hem. Ook twee andere directeuren krijgen hun ontslag aangezegd.
Daarop stappen zij naar de Ondernemingskamer, de rechtbank die bestuurders uit hun macht mag ontzetten als zij hun onderneming in gevaar brengen. En dat niet alleen: de Nexperia-directeuren trekken ook aan de bel bij Economische Zaken.
En dan komt alles samen: het risico van een losgeslagen bestuurder en het risico van een losgeweekt bedrijf.
Economische Zaken stelt dat de ‘bestuurlijke tekortkomingen’ kunnen leiden tot een ‘oneigenlijke verplaatsing van productiecapaciteit naar een buitenlandse entiteit die eigendom is van de CEO’. Kennelijk is Economische Zaken bang dat Zhang niet alleen namens Nexperia meer chips dan nodig gaat bestellen bij zijn Chinese bedrijf, maar ook dat dat ten koste zal gaan van de Nexperia-fabriek in Hamburg.
Waarop die vrees is gebaseerd, is niet helemaal duidelijk. Nexperia heeft vorig jaar nog 184 miljoen euro geïnvesteerd in uitbreiding van de fabriek in Hamburg.
De dreigende verplaatsing van productie naar China lijkt wel nodig te zijn geweest om de Wet beschikbaarheid goederen in te roepen. Slecht bestuur is daarvoor niet genoeg. Volgens de wet moet er sprake zijn van een dreigende noodsituatie, en moeten de goederen nodig zijn voor de voorbereiding op die noodsituatie. Of de kruimeltjes van Nexperia daaronder vallen is de vraag. De betrokken partijen kunnen het bevel bij de rechter aanvechten.
Intussen is de beschikbaarheid van de goederen, toch het doel van de wet, niet verbeterd. Integendeel: de Chinese autoriteiten hebben een exportverbod afgevaardigd op de miljarden Nexperia-chips die uit de fabriek in Guangdong komen, waar met name de Duitse auto-industrie nu om zit te springen.
In zijn historische poging Nexperia-technologie uit China te houden was minister Karremans misschien even vergeten dat de Nederlandse chipmakers zich lang geleden zelf al aan China hebben overgeleverd.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant