Nostalgie De lange aanloop naar de revolte van Pim Fortuyn was een decadente reprise van de jaren zestig, schrijft Sjoerd de Jong.
Heimwee naar de jaren negentig, toen alles nog pais en vree was in Holland? Op één dag werd in NRC op twee plekken de lof gezongen van dat „magische” tijdperk (aldus columnist Aylin Bilic) toen „alles nog goed leek te komen” (in een artikel over het muzikale duo Acda en De Munnik).
Ja, je zuster. Wie wat tegenwicht zoekt, raad ik de achtdelige serie Fortuyn: On-Hollands van Menna Laura Meijer aan, te zien bij de NPO en gunstig besproken in NRC. Een trage, indringende tijdreis naar het ontgoochelde, depressieve Nederland van de jaren tachtig (crisis) en het hysterische van de jaren negentig (nieuwe welvaart).
Die jaren negentig, de lange aanloop naar de revolte van Pim Fortuyn, waren een decadente reprise van de jaren zestig. Niet van de rebelse Maagdenhuis-jaren zestig, maar van de welvarende.
Na de moeizame wederopbouw beleefde Nederland vanaf 1963 een loonexplosie, die het startsein was van de geliberaliseerde en ontzuilde ‘consumptiemaatschappij’. Miljoenen Nederlanders kregen voor het eerst een koelkast of douche, een televisie en – mobiliteit! – een auto voor de deur. Iconisch moment: de lopende band aan het slot van VARA-quiz Eén van de acht, gepresenteerd door Mies Bouwman. Aan de winnaar trok een stoet huishoudelijke artikelen en andere cadeaus voorbij, wat zij of hij wist te onthouden mocht mee naar huis. Euforie!
Je kunt dat afdoen als plat materialisme of zelfs als kapitalistische volksverlakkerij (nota bene bij de omroep van de ‘rode familie’!). Maar dat miskent de naïeve vreugde over gemakken die het dagelijks leven aangenamer maakten. Eind jaren zestig bevatte een wasmachine of koelkast, laat staan een kleuren-tv of staafmixer, de belofte van meer persoonlijke vrijheid, op weg naar wat de democratische modernist Joop den Uyl een „meer ontspannen samenleving” noemde.
De crisis en massawerkloosheid van de vroege jaren tachtig, toen de Nederlandse industrie verpulverde, leken een harde No Future-streep door die rekening te halen. Toen kwam toch nog, hosanna, de apotheose van de Paarse jaren negentig: met dank aan de nieuwe diensten-economie en de beurs groeiden de bomen voor miljoenen (maar lang niet alle) Nederlanders opnieuw tot in de hemel. Het was de tijd van topsalarissen en gedemocratiseerd beleggingskapitalisme. Alternatief: achterblijven en een ‘dief van je eigen portemonnee’ blijven.
Dat tijdperk ontbeerde het collectieve optimisme en modernistische vooruitgangsgeloof van de eerste consumptie- en welvaartsgolf. Geen opwinding meer aan de lopende band met cadeautjes, maar met ontblote bierbuik verveeld ronddobberen op je plezierboot. Geen euforie over het eind van schaarste, maar: decadentie.
Met op de achtergrond: wrok. Het waren de jaren dat het Sociaal en Cultureel Planbureau individueel en collectief welzijn uit de pas zag lopen: met mij gaat het goed, maar de samenleving gaat naar de bliksem. Die vervreemding, gecombineerd met de postideologische technocratie van Paars – geen Mies, maar Gerrit (VVD) met zijn triomfantelijk geheven Prinsjesdag-koffertje – was het recept voor de Fortuyn-revolte. Kop van jut: de „buitenlanders”, zoals het in de NPO-serie klinkt.
De paradox is intussen dat Nederlanders, zoals socioloog Jan Willem Duyvendak laat zien in zijn boek Spookkloven, de afgelopen halve eeuw in allerlei opzichten steeds meer naar elkaar toe zijn gegroeid: zowel in inkomen (niet: vermogen), opleiding als opvattingen.
Gaat die meerderheidscultuur ook gepaard met een nieuwe, autoritaire opvatting van democratie (te weten: de wil van de meerderheid is wet en daarmee basta) en met een diepe afkeer van resterende verschillen?
Ook dat is de inzet van de aanstaande gang naar de stembus. Je zou hopen dat we de decadentie van de jaren negentig, en de wrok die dat opleverde, eindelijk achter ons kunnen laten.
Sjoerd de Jong is redacteur en columnist van NRC.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC