Het aantal dreigingen dat op Nederland afkomt is groot, zien de hoofden van de AIVD en de MIVD elke dag: niet alleen Russische agressie, maar ook de opmars van China als digitale macht en binnenlands terrorisme. En dan worden de inlichtingenbanden met de VS ook nog gewogen.
is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant met als specialisatie cybersecurity en inlichtingendiensten.
• De Nederlandse inlichtingendiensten AIVD en MIVD zijn minder informatie gaan delen met hun Amerikaanse partners. Dat zeggen de hoofden van de Nederlandse diensten. Peter Reesink (MIVD): ‘Dat we soms ook dingen niet meer vertellen, dat is waar.’ Erik Akerboom (AIVD): ‘Soms moet je case by case gaan nadenken: kan ik deze informatie nog wel delen of niet?’
• Het is voor het eerst dat AIVD en MIVD beamen dat de ontwikkelingen in de Verenigde Staten, waar mensenrechten en de rechtsstaat onder druk staan, gevolgen hebben voor de inlichtingenrelatie. Het betekent een opvallende breuk in de decennialange opgebouwde betrekkingen tussen de Nederlandse diensten en Amerikaanse geheime diensten zoals de CIA en NSA.
• In Europa is een kopgroep van Noord-Europese diensten ontstaan die intensiever samenwerken en inlichtingen uitwisselen. Daaronder vallen Nederland, Groot-Brittannië, Duitsland, Scandinavische diensten, Frankrijk en Polen. Zij delen ook ruwe data met elkaar.
• Rusland hackt jaarlijks tientallen Nederlandse bedrijven en overheden. AIVD-hoofd Akerboom: ‘Plekken waar we ook echt last van hebben.’
• China voert ‘close-access-operaties’ uit tegen Nederlanders die naar China reizen, onder wie journalisten, hoge ambtenaren en medewerkers van technische bedrijven. China haalt alle data uit de meegenomen laptops en telefoons, inclusief versleutelde informatie.
Het hoofd van inlichtingendienst AIVD, Erik Akerboom, is toe aan zijn vierde werktas in vijf jaar. ‘De vorige drie zijn gesneuveld onder het gewicht van papier’, vertelt hij in een smalle vergaderzaal op het AIVD-kantoor in Zoetermeer. Akerboom krijgt dagelijks stapels documenten mee: informatie over geheime operaties, gespreksverslagen, inlichtingenrapporten. Op papier, vanwege de veiligheid. ‘Je leest je helemaal suf.’
In vijf jaar is zijn tas merkbaar voller geraakt. Akerboom: ‘Het aantal onderwerpen waarmee we ons als diensten bezighouden, is enorm gegroeid.’ Collega Peter Reesink, directeur van de militaire veiligheidsdienst MIVD, herkent het probleem. Hij heeft een robuuste zwarte koffer in zijn hand. ‘Die staat meestal op spanning als ik naar huis ga. Soms stop ik daarom wat stukken die er niet meer bij passen in mijn gewone tas.’ Het tekent de turbulente tijd waarin de twee opereren. Het aantal dreigingen dat op Nederland afkomt is groot: Russische agressie, Chinese spionage en ondermijning, een onvoorspelbaar Amerika, rechts-extremisme, soevereinen, polarisatie, jihadistisch geweld, Israëlische beïnvloeding. Het is aan de diensten om deze gevaren te duiden.
De Volkskrant deed daarom in augustus een interviewverzoek. Stond Akerboom, in de aanloop naar de verkiezingen, open voor een gesprek over de belangrijkste dreigingen? Hij stemde in en had een tegenverzoek: mocht zijn collega van de militaire dienst aansluiten? De twee – Akerboom (64) in blauw pak, Reesink (60) in admiraalsuniform met gouden strepen op zijn mouw – trekken nauw op. Bijna 70 procent van het werk van de diensten is gezamenlijk. Urgentste dossier: de Russische agressie tegen het Westen.
In september maakte Akerboom bekend in 2026 te zullen stoppen als hoofd van de inlichtingendienst. Het werk heeft veel van hem en zijn omgeving gevergd, zegt hij nu. Elke avond en in het weekend gaat het door; de documenten uit zijn tas lezen. ‘Je moet ongelooflijk veel weten.’ Daarnaast is hij verantwoordelijk voor ‘heel veel’ operaties. Hij wil een betere balans tussen werk en privé. Wat opvalt: sinds hij die beslissing bekendmaakte, lijkt hij in publieke optredens minder voorzichtig te zijn.
Akerboom sprak de politiek aan na de geweldplegingen in Den Haag, waarbij onder meer het D66-hoofdkantoor doelwit was en de Hitlergroet werd gebracht. Er was sprake geweest van rechts-extremistisch geweld, zei hij. Het baarde hem zorgen dat sommige politici, onder wie minister van Justitie Foort van Oosten (VVD), die classificering uit de weg gingen. ‘We moeten allemaal in de spiegel kijken, ook de politiek’, zei hij.
Vindt u dat de rechtsorde onder druk staat?
Akerboom: ‘Wat ik heel opmerkelijk vind is dat we vijf jaar geleden geen rechts-terrorisme in Nederland kenden. En geen anti-institutioneel terrorisme. We kenden alleen jihadistisch terrorisme. Deze drie zijn rechtstreeks gericht op het omverwerpen van de democratische rechtsorde. Het zijn geen kleine bewegingen. Ze krijgen daarnaast steun van groepen die min of meer dat gedachtegoed onderschrijven.’
Akerboom maakt de vergelijking met een druppel die op een steen valt: hoe stevig de steen ook is, op den duur slijt deze uit. ‘Dat is op de lange termijn heel zorgelijk.’
Dragen politici bij aan het ondermijnen van de rechtsorde?
Akerboom: ‘Ik ben terughoudend om daar uitspraken over te doen. Wat in de politieke arena gebeurt, hoort vrij te zijn.’
Maar wat als die politieke arena extremistisch gedrag aanjaagt?
Akerboom aarzelt. Dan: ‘Als het in extreme vorm voorkomt, doen wij daar onderzoek naar. Daar zijn we uitermate terughoudend in, omdat we niet zelf dat vrije debat willen verstoren.’
Doen jullie op dit moment onderzoek naar politici?
‘Daar ga ik natuurlijk niks over zeggen.’ Dan: ‘Kijk, iedereen die de democratische rechtsorde echt ondermijnt of met geweld aantast, ja, daar kan de dienst zich op richten. Daar laat ik het bij.’
In hoeverre dragen politici met polariserende opmerkingen of het maken van racistische en stereotyperende beelden bij aan een voedingsbodem voor extremistisch geweld?
Akerboom: ‘Daar moeten politici elkaar op aanspreken. En ik zou ze zeker aanmoedigen om dat ook te doen.’
Dat is toch niet alleen een politieke zorg? Het gaat over de democratie.
Akerboom: ‘Zeker. En als burger zeg ik dan: laat de politiek ervoor zorgen dat zij de gematigde krachten aan haar zijde houdt. En als AIVD’er zeg ik: laten wij ervoor zorgen dat we duidelijk maken waar de exoten zitten die de samenleving bedreigen.’
Er zijn serieuze dreigingen, Rusland bijvoorbeeld. Volgens de Amerikaanse denktank Institute for the Study of War zit Rusland in de voorbereidingsfase, ‘fase 0’, van een oorlog met de Navo. Hoe dichtbij is een echte oorlog?
Reesink: ‘We zien aan Russische kant dat zij heel snel leren van het gevecht dat ze voeren met Oekraïne en enorm hebben geïnnoveerd. Ze zijn plannen aan het maken om hun landmacht, marine en luchtmacht te versterken en te vergroten. En ze zijn daartoe in staat, ondanks de huidige verliezen. Dat ze die plannen maken, doen ze niet omdat ze Oekraïne willen verslaan, want dat gaat voor Rusland best goed zoals het nu gaat. Gestaag neemt het steeds meer terrein in Oekraïne in bezit, tot het de hele Donbas zal hebben.’
Akerboom: ‘Ik wil ook graag het Russische perspectief toevoegen: voor hen gaat het niet alleen om Oekraïne, maar met name om het conflict met het Westen.’
Reesink: ‘Ja, en belangrijk om te onderstrepen: Oekraïne vecht ons gevecht. Rusland is daardoor gebonden aan de strijd daar. Dat heeft twee kanten: het is niet in staat om nu tegen de Navo het gevecht te beginnen, maar het kan wel leren van het huidige gevecht en zien wat nodig is op het slagveld. Dat geeft de Russen bijvoorbeeld een podium in hun relatie met China, dat dit soort informatie kan gebruiken voor de eigen militaire ontwikkeling.’
Voor het eerst in decennia is er een oorlog in Europa. Toch lijkt het nauwelijks een verkiezingsthema.
Akerboom: ‘Het leeft wel. Ik heb er geen cijfers bij, maar mijn perceptie is dat het diffuse gevoel van onveiligheid in toenemende mate ook jongeren echt bezighoudt.’
Op welke manier?
Akerboom: ‘Door de beelden die zij via allerlei media tot zich krijgen. En doordat de onveiligheid ook Nederland binnensluipt. Niet zozeer in termen van oorlog, maar wel de effecten van instabiliteit, conflicten, geweld en de emotie die daarbij komt.’
Reesink: ‘De instroomcijfers bij defensie nemen echt toe. Dat het bij jongeren leeft, heeft daar ook mee te maken.’
Dringt de urgentie over deze onveiligheid door in de politiek?
Akerboom: ‘Ja. Of je moet investeren in weerbaarheid is een gepasseerd station. Heel veel partijen maken die ruimte in hun verkiezingsprogramma’s. En ik wil ook benadrukken: het beeld dat het oorlog wordt, is niet correct. Het gaat meer om die onzekere tussenfase die nu belangrijk is en waar de Russen op inspelen. We hebben te maken met een tegenstander die in de grijze zone behoorlijk effectief is in het stichten van onzekerheid. Daartegen bestand zijn vraagt niet alleen om investeringen in defensie, maar ook in de slagkracht van de diensten.’
Dan doelt u op wettelijke beperkingen? Wat is volgens u het knelpunt in de wet?
Akerboom: ‘Dat je in conflict bent met spelers die ongekende mogelijkheden hebben, en iedere Rus of Chinees moet meewerken aan de veiligheidsbelangen van het land. En dat wij een rechtsstaat zijn.’
Wat is precies de belemmering?
Beide tegelijk: ‘Snelheid.’
Akerboom: ‘We willen sneller kunnen handelen als we een aanval zien. De procedure is nu tijdrovend, dat moet eenvoudiger. We willen af van de papierlast.’
Hoe noodzakelijk is dat? Mijn indruk is dat het nu al goed lukt om in Rusland inlichtingen te verzamelen. China is een ander verhaal.
Akerboom: ‘Het gaat niet alleen om de situatie nu, maar ook om hoe de technologie zich ontwikkelt. Kunnen we bijblijven? Maar inderdaad: China opereert anders en het is bij hen heel moeilijk te weten om wie het nou echt gaat. Je hebt een heel ecosysteem aan organisaties dat verbonden is aan de Chinese overheid. China heeft een grotere slagkracht dan Rusland. Maar ook bij de Russen gaat het om gigantische volumes.’
Is dat in cijfers uit te drukken? Gaat het dan over tientallen geslaagde hacks in Nederland per jaar?
Akerboom: ‘Zeker wel.’
Reesink: ‘Dat denk ik ook.’
Akerboom: ‘Bedrijven, overheden, nationaal, internationaal. Op plekken waar we ook echt last van hebben.’
Reesink: ‘Mijn beeld is dat Rusland ziet hoe China opereert en net als China ook organisaties en hacktivistische groepen aan zich bindt. Dus de complexiteit aan Russische kant neemt toe. Ons beeld is best goed, maar het is geen rustig vaarwater.’
Het is al langer een zorg: de ongelooflijk snelle opmars van China als digitale macht. De Chinese hackers behoren tot de wereldtop. Ze vinden steeds meer zogeheten zero days: gaten in veelgebruikte software waarvan leveranciers en gebruikers nog niet op de hoogte zijn en die hun vrijelijk toegang geven tot gevoelige systemen. Deze kwaliteit was lang voorbehouden aan westerse diensten, de Verenigde Staten voorop.
Akerboom laat zich ontglippen dat China zelfs al op gelijk niveau met de VS is. Als hij de impact van zijn uitspraak realiseert, komt hij erop terug. ‘Misschien was ik te scherp. De VS staan op één, China komt daar net achter.’
Hij wijst op een nieuwe trend: zogeheten close-access-operaties, gericht op Nederlanders die naar China reizen. Laptops en smartphones van journalisten, hoge ambtenaren en medewerkers van technische bedrijven worden fysiek of draadloos leeggetrokken. ‘Daar moeten mensen zich echt bewust van zijn: hun apparaten zijn kwetsbaar.’ China haalt alle data eruit, ook versleutelde informatie, in de hoop die later te kunnen ontsleutelen. Met kunstmatige intelligentie doorzoeken Chinese diensten de onderschepte data.
Terug naar Rusland. In de Tweede Kamer zei u dat bij een ‘grijzer wordende zone hoort dat je gebruik gaat maken van daadwerkelijke maatregelen’. Hoe zien die eruit?
Akerboom: ‘Dat gaat van het aanwijzen wie achter een bepaalde aanval zit tot het onklaar maken van computerservers.’
Hoe vaak is dat laatste al gebeurd?
Akerboom: ‘Daar ga ik echt helemaal niks over zeggen.’
Reesink: ‘Het feit dat er een spectrum is, geeft aan dat het gebeurt.’
Gaan de diensten dit vaker inzetten?
Akerboom: ‘Als het grimmiger wordt aan de kant van de Russen, zullen wij ook assertiever moeten worden.’
Reesink: ‘Ontegenzeggelijk nemen de overwegingen om iets te doen toe, laat ik er dat over zeggen.’
U sprak over een ‘donkergrijze’ zone. Waaruit blijkt dat?
Akerboom: ‘De Russische activiteiten zijn opgeschaald. Het lijkt alsof er een soort draaiknop is die kan worden aan- en uitgezet. Een half jaar geleden stond-ie uit en nu weer aan. Waarbij fysiek geweld, brandstichting, alles in dit spectrum wordt gebruikt. Er is een nieuwe grens overgegaan.’
Welke grens?
Akerboom: ‘Aanslagen op personen. Sabotage daadwerkelijk op het leven gericht. Het gaat echt om een significante toename.’
In Duitsland werd een moordcomplot tegen de baas van defensiebedrijf Rheinmetall verijdeld. In Estland werd een auto van een minister gemolesteerd. Bulgaren die voor Rusland werkten, achtervolgden twee journalisten door Europa; in chatberichten spraken zij over moordplannen. In Parijs liet een man met Russische connecties een explosief afgaan.
Akerboom: ‘Je kunt wel honderd incidenten langslopen, maar je weet niet altijd wie de afzender is. Wij kennen meer dan vijf van dit soort ernstige, op leven gerichte acties. Wat we zien is dat de Russen bereid zijn om meer risico te nemen en ook voor lief nemen dat deze acties worden gezien als escalatie.’
Reesink: ‘Kijk naar die drones (begin oktober in het Deense luchtruim, red.). Het feit dat wij dat toeschrijven aan Rusland, of het nou waar is of niet, vinden ze geen probleem. Het draagt bij aan onzekerheid in Europa. De Russen reageren er schamper op. Dat zegt me dat ze het wel prima vinden, en dat is een nieuwe fase.’
U zei: we moeten dapper zijn en bereid om te escaleren. Wat betekent dat?
Reesink: ‘Als je met Rusland in dit hybride conflict zit, wil je ook af en toe een statement afgeven dat er een grens is. Dus zul je bereid moeten zijn te escaleren.’
Hoe ziet dat eruit?
Reesink: ‘Als er zo’n schending van het luchtruim is zoals onlangs in Estland, dat je dan een krachtiger signaal afgeeft: u wordt verwacht rechtsomkeert te maken. En dat je ook de gevolgen draagt als daaraan geen gehoor wordt gegeven.’
Uit de lucht schieten?
Reesink: ‘Daar zitten nog een paar stappen tussen. Maar uiteindelijk is dat wel wat het is.’
Terwijl dit op Europa afkomt, gaan de VS in rap tempo richting een autocratie. De Amerikaanse president Donald Trump zet het leger in tegen zijn eigen bevolking. Uitspraken van rechters worden genegeerd. Het hoofd van afluisterdienst NSA werd ontslagen omdat hij niet loyaal genoeg zou zijn.
Reesink: ‘Tot groot verdriet aan onze kant. We kenden de man goed.’
Is het nog verantwoord om het intensief delen van inlichtingen met de VS op dezelfde voet voort te zetten?
Reesink: ‘We zijn een paar maanden geleden langs geweest bij de CIA en NSA. Ook met mijn eigen verwondering: hoe gaat het nou op de werkvloer? Daar ben ik weer positief gerustgesteld. De banden zijn goed en zullen goed blijven. Dat laat onverlet dat wij die samenwerking regelmatig wegen.’
Wat is de conclusie als het bijvoorbeeld gaat over het delen van inlichtingen over Rusland, waarvan niet zeker is wat de VS daarmee zullen doen?
Reesink: ‘Dat wordt gewogen.’
Zijn jullie terughoudender in het delen van bepaalde informatie?
Reesink: ‘Ik kan niet ingaan op hoe die relatie nu is ten opzichte van hiervoor. Maar dat we die afweging maken en soms ook dingen niet meer vertellen, dat is waar.’
Dat is een opvallende breuk. Wat is de belangrijkste verandering geweest?
Akerboom: ‘We beoordelen niet wat we politiek zien, maar we kijken naar onze ervaringen met de diensten. En we zijn heel alert op politisering van onze inlichtingen en op het schenden van mensenrechten.’
Wat betekent het voor de praktijk als er op die punten risico’s zijn?
Akerboom: ‘Soms moet je case by case gaan nadenken: kan ik deze informatie nog delen of niet?’
Is het mogelijk om bulkdata, zoals onderschept telecom- en internetverkeer, met daarin gegevens van Nederlanders, te delen met de VS?
Akerboom: ‘We kunnen niet zeggen wat we wel of niet delen. Maar wel dat we kritischer zijn.’
Kritischer dan een jaar geleden?
Akerboom: ‘Ja.’
Toch even scherp: komt het nog voor dat ruwe data, met daarin ook gegevens van Nederlanders, naar Amerikaanse diensten gaan?
Reesink, aarzelend: ‘Poeh.’
Akerboom: ‘Ik denk niet dat we het kunnen uitsluiten.’
Reesink: ‘Helemaal uitsluiten vind ik ingewikkeld.’
Heeft dat ook met de techniek van dit soort systemen te maken?
Reesink: ‘Ja, het is heel technisch. We proberen Nederlandse gegevens eruit te halen, maar we kunnen niet altijd uitsluiten dat dit helemaal lukt.’
Bijvoorbeeld omdat je als Nederlander ook met een buitenlands nummer kunt bellen?
Reesink: ‘Bijvoorbeeld. Je kunt niet elk land ter controle aanbieden in dat systeem.’
Nu de Verenigde Staten een minder vanzelfsprekende bondgenoot zijn, kijkt Nederland nadrukkelijker naar samenwerking met Europese diensten. Akerboom zegt dat er ‘enorm is opgeschaald’. Hij spreekt over een kopgroep van Noord-Europese diensten, zoals de Britten, Duitsers, Scandinaviërs, ook aangevuld met Fransen en Polen, die inlichtingen uitwisselen. ‘Ook ruwe data.’ Een breuk met het verleden, waarin die relaties meer een-op-een waren. Door de oorlog in Oekraïne en de Russische dreiging voor Europa beginnen er multilaterale verbanden te ontstaan. Bij de militaire diensten is eenzelfde ontwikkeling zichtbaar, zegt Reesink.
Andere vraag: hoe vaak hebben jullie Israëlische heimelijke activiteiten ontdekt in Nederland?
Akerboom lacht: ‘Ik verwachtte die vraag al. Wij kijken naar alle incidenten die plaatsvinden waarbij inlichtingendiensten betrokken zijn. Daar doen we onderzoek naar.’
Richt dat onderzoek zich ook op Israëlische ondermijning van het Internationaal Strafhof in Den Haag?
Akerboom: ‘Dat was de eerste aanleiding om in alle scherpte te kijken of we daar ook inlichtingen over hebben.’
Luister hieronder ook naar de podcast Schaduwoorlog. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant