Verkiezingscampagne De middenpartijen hebben de PVV uitgesloten en zullen het met elkaar moeten uitzoeken. Maar radicaal-rechts bepaalt nog altijd waar het deze campagne over gaat.
Henri Bontenbal (CDA), Frans Timmermans (GroenLinks/Pvda), Dilan Yesilgoz (VVD) en Rob Jetten (D66) voorafgaand aan het eerste RTL verkiezingsdebat in Amsterdam.
Het leek weer even alsof de jaren negentig terug waren, tijdens het RTL-debat van afgelopen zondag in de Beurs van Berlage. Op het podium stonden de lijsttrekkers Dilan Yesilgöz (VVD), Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA), Henri Bontenbal (CDA) en Rob Jetten (D66). Vier traditionele middenpartijen, voortgekomen uit drie negentiende-eeuwse ideologieën: de christen-democratie, de sociaal-democratie en het liberalisme. Geert Wilders (PVV) had zich om veiligheidsredenen afgemeld, en daardoor was het rechts-populisme even afwezig in de campagne.
Het debat was een eenmalige flashback naar betere tijden voor het politieke midden, toen enkele machtspartijen de dienst uitmaakten en in wisselende samenstelling de macht verdeelden. Soms over links, dan weer over rechts. Maar naast een centrum-links en een centrum-rechts blok heeft radicaal-rechts zich definitief gevestigd in het politieke landschap, en daarmee bestaat dat landschap niet langer uit twee, maar uit drie stromingen.
Doordat alle middenpartijen de PVV weer uitsluiten als coalitiepartner, na het debacle van het kabinet-Schoof (PVV, VVD, NSC en BBB), ligt het initiatief deze campagne weer veel meer bij datzelfde midden. Radicaal-rechts is gewoon niet groot genoeg, ook als de PVV de grootste wordt, zo wijzen peilingen uit. En die situatie maakt de dynamiek totaal anders dan bij de vorige verkiezingen, toen de VVD de mogelijkheid opende om met de radicaal-rechtse PVV een coalitie te sluiten. De komende coalitie zal vrijwel zeker door middenpartijen gevormd moeten worden.
Nu heeft het midden jaren van identiteitscrisis achter de rug. Inhoudelijk vervlakten de partijen de afgelopen decennia: alles tussen PvdA en VVD ging steeds meer op elkaar lijken. Kiezers liepen weg, hunkerend naar steeds weer een nieuw politiek huis. De partijen moesten weer meer het conflict opzoeken, schreef politicoloog Tom van der Meer (Universiteit van Amsterdam) vorig jaar in het invloedrijke boek Waardenloze politiek. Pas als kiezers de verschillen snappen, raken ze weer geïnteresseerd in middenpartijen.
Tot nu toe lukt dat nog niet echt. Conflict is er genoeg. Maar dat conflict gaat niet over de waardenstrijd voorafgaand aan de verkiezingen, waar kiezers juist zoveel behoefte aan hebben, maar over de coalitievorming erná. De VVD loopt daarin voorop. Dilan Yesilgöz sloot deze week deelname aan een middenkabinet uit, als GroenLinks-PvdA de grootste wordt. Ze voert campagne met haar voorkeur voor een ‘centrumrechtse’ coalitie met D66, BBB, CDA en JA21. Zo’n coalitie is, uiteraard, niet realistisch: een Kamermeerderheid zit er niet in, en inhoudelijk liggen JA21 en D66 heel ver uit elkaar.
Henri Bontenbal kijkt ook naar rechts. Hij zei deze week dat hij ,,als je me het pistool op de borst zet”, het CDA liever laat samenwerken met de VVD dan met GroenLinks-PvdA. En zo maken Bontenbal én Yesilgöz elk op hun eigen manier de afstand tot Frans Timmermans groot. Dilan Yesilgöz heeft het over ,,radicale elementen” bij GroenLinks-PvdA, en zegt daarmee tegen haar kiezers: die afstand is onoverbrugbaar. Dat blijkt te werken. Een meerderheid van de VVD-kiezers ziet de partij liever de oppositie in gaan dan regeren met GroenLinks-PvdA, bleek uit een peiling van EenVandaag.
Want één ding valt deze campagne echt op: het politieke midden mag dan het initiatief meer hebben dan bij de vorige verkiezingen, radicaal-rechts domineert nog altijd de politieke agenda. Migratie, met name asielmigratie, is debat na debat, interview na interview, het belangrijkste onderwerp. Wilders mag dan geen factor meer zijn voor een coalitie, zijn schaduw hangt over de hele campagne.
De VVD lonkt het meest naar de PVV-thema’s, en staat intern al enkele jaren onder radicaal-rechtse invloeden. Maar het valt ook bij de anderen op. Zo wil D66 vluchtelingen alleen nog binnenlaten op uitnodiging. Rob Jetten zei daarover tegen NRC: ,,Progressieve politici hebben dit onderwerp veel te lang overgelaten aan rechts en extreemrechts. Daardoor hebben zij zichzelf buiten de discussie over migratie geplaatst. En dat is gewoon fout.” Ook GroenLinks-PvdA maakte een draai: de partij wil nu dat er per saldo maximaal tussen de veertig- en zestigduizend migranten per jaar bij mogen komen.
Op (radicaal-)rechts zelf lijkt de tijd ook teruggedraaid. Daar gaat het, net als in de jaren nul, weer vooral over de islam. Geert Wilders besteedde een groot deel van zijn tekst tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen in september aan ,,het islamprobleem”. Hij koppelde maatschappelijke problemen als criminaliteit en overlast van jongeren aan de religie. JA21, dat het goed doet in de peilingen als alternatief voor teleurgestelde PVV-kiezers, heeft een verkiezingsprogramma waarin de cultuurstrijd ook centraal staat. De partij wil dat ,,de Nederlandse cultuur” de ,,leidende cultuur” blijft, en daarom moet er onder meer een boerkaverbod en strenger toezicht op het islamitisch onderwijs komen.
In het kielzog van Wilders volgt BBB, de coalitiepartij die de laatste paar jaar sterk in de richting van radicaal-rechts is opgeschoven. De partij publiceerde deze week de notitie Een antwoord op islamitisch extremisme. Daarin staat onder meer dat het dragen van de hoofddoek ,,een uitingsvorm is van de onderhorigheid van de vrouw”. BBB wil onder meer bidden op straat en het dragen van gezichtsbedekkende kleding in de openbare ruimte verbieden.
De middenpartijen zeggen te willen luisteren naar de zorgen van kiezers die neigen naar radicaal-rechts. Maar hoewel ze meebewegen naar rechts op een thema als migratie, heeft datzelfde radicaal-rechts allang weer een nieuw thema: de islam.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg politiek Den Haag op de voet en word zelf een Haagse ingewijde
Source: NRC