PVV Anderhalve week voor de verkiezingen heeft PVV-leider Geert Wilders zich nog nauwelijks laten zien. Nu pas wil hij „aan de slag” en meedoen aan de campagne.
Geert Wilders tijdens de laatste stemmingen op de tweede dag van de Algemene Financiele Beschouwingen.
Elke lijsttrekker beantwoordt vragen. Op radio en tv, in kranten, en ook nog in een lange rij podcasts, YouTube-video’s, TikTok-filmpjes. Soms urenlang, soms met tegenzin. Alleen de leider van de grootste partij in de Tweede Kamer en in de peilingen, Geert Wilders, doet er niet aan mee. Hij heeft deze campagne nog geen interview gegeven, hij heeft nog aan geen enkel debat meegedaan.
Alles aan zijn verkiezingscampagne is anders dan in 2023. Het lijkt hem niet meer te interesseren of mensen hem zien als ‘milder’, als iemand die compromissen kan sluiten, die wil meedoen aan de macht. Sterker nog: even leek het erop dat hij het niet nodig vond dat hij überhaupt werd gezien.
Al voor de mogelijke dreiging vanuit België, die later weinig concreet bleek te zijn, had Wilders bedacht dat hij niet voor een lang interview bij Nieuwsuur ging zitten. En dat hij maar één keer naar een RTL-debat zou gaan, alleen het eerste. Na het nieuws over de dreiging zegde hij eerst het debat op Radio 1 af, daarna ook het RTL-debat. De twee miljoen kiezers die volgens peilingen zouden overwegen om op hem te stemmen, moesten het, zo leek het, deze campagne doen met zijn berichten op X.
Afgelopen dinsdag kwam uit een peiling van EenVandaag een verlies van drie zetels voor de PVV, en Kamerleden van andere politieke partijen zeiden tegen elkaar dat ze het zeker wisten: „Geert doet morgen weer mee, wedden?”
Dat was zo. Hij ging, schreef hij woensdag op X, „weer aan de slag”. Op vrijdagavond ging hij naar Vandaag Inside, zondag zou hij met andere lijsttrekkers een eigen voorpagina gaan maken op de redactie van De Telegraaf, hij zal meedoen aan een paar debatten.
Maar hij wil géén vragen beantwoorden van media die hem niet aanstaan en waarvan zijn kiezers ook niets moeten hebben. Hij wijst zulke verzoeken af of laat zijn woordvoerder dat doen. Soms, zoals ook bij het interviewverzoek van NRC, reageert hij er niet op. PVV’ers in de Tweede Kamer zeggen: als er een moment komt dat Wilders het toch nodig vindt om erop in te gaan, kan dat altijd nog. Elke zender of krant zal alsnog ruimte voor hem maken.
In 2023 wilde Geert Wilders heel graag meeregeren. Al twee maanden voor de verkiezingen zei hij in De Telegraaf dat hij in een kabinetsformatie nergens moeilijk over zou gaan doen, hij had „geen breekpunten”. Hij hoefde geen asielstop meer, het was al genoeg als er maatregelen zouden komen om het aantal asielzoekers te verminderen. Dat had hij „niet per ongeluk” in zijn verkiezingsprogramma gezet. „Dit is natuurlijk wel een signaal dat wij redelijk gaan onderhandelen en niet zeggen: dit is het.”
In de aanloop naar de verkiezingen van 2023 was Wilders samen met andere PVV’ers boodschappen gaan doen voor mensen die het zelf niet konden betalen. En een week voor die verkiezingen zei hij in Nieuwsuur dat hij „belangrijkere prioriteiten” had dan zijn standpunten over de islam. Hij wilde niet zoals eerder een kabinet gedogen, hij zag ook niks in een minderheidskabinet: „Dat kan heel instabiel worden.” Hij wilde meedoen in een gewoon kabinet.
De PVV had die nieuwe strategie al in de zomer bedacht en PVV’ers vonden het eerst nog spannend. Zouden hun kiezers begrijpen dat Wilders een andere toon koos? Wilden ze dat wel? VVD’ers zagen in hun eigen peiling dat de PVV meteen na het Nieuwsuur-interview fors was gaan stijgen.
De strategie van Wilders werkte zelfs nog veel beter dan de PVV’ers hadden kunnen bedenken: hun partij werd de grootste met 37 zetels. Er waren kandidaat-Kamerleden van de PVV die onderaan de lijst stonden en niet naar de uitslagenavond hadden zitten kijken. Ze rekenden nergens op, de dag erna waren ze Kamerlid.
Wat Wilders nu wil, is onduidelijk. Zijn campagne gaat alle kanten op en het is lang niet zeker of hij wel een strategie heeft. In juni was hij ineens gaan zeggen wat hij bij Nieuwsuur nog taboe had verklaard: „Dit is het.” Hij eiste van VVD, NSC en BBB dat ze zijn tienpuntenplan over asiel en migratie ondertekenden. Ineens moest er van hem wel weer een asielstop komen.
In die tijd stond zijn partij er in de peilingen steeds wat minder goed voor, de PVV was gezakt naar zo’n 29 zetels, even groot als de VVD en GroenLinks-PvdA. Zijn kiezers, zei hij in de gang tegen journalisten, zagen te weinig verandering.
Na de kabinetsval in juni wilde de VVD niet meer met de PVV regeren en bij de partij van Dilan Yesilgöz was toen het idee: dan daalt de PVV vast nog wat verder in de peilingen. Zo was het steeds gegaan. Kiezers zagen een stem op Wilders dan als een verloren stem.
Wilders leek dat vóór te willen zijn. In een café in Venlo zei hij in september dat hij ook wel premier wilde worden van een minderheidskabinet. Dat hij dat daarna niet nóg eens zei, maakte voor zijn kiezers niets uit, de PVV zakte helemaal niet weg.
In de zomer was Wilders begonnen aan een ‘azc-protest-tour’, hij ging naar Helmond en Zwolle, en riep mensen op om „in verzet” te komen tegen nieuwe asielzoekerscentra. Maar ook daar stopte hij weer mee. De protesten tegen de komst van azc’s gingen zonder hem wél door, deze week nog liepen die uit de hand in Houten en Uithoorn.
In 2023 was de PVV pas in de laatste week voor de verkiezingen gaan stijgen in de peilingen. Het was hem gelukt, blijkt uit een analyse van Ipsos I&O, om ook mensen naar de stembus te krijgen die eerder nog thuis waren gebleven. Mensen om Wilders heen wisten dat hij het óók een risico vond om ineens met zo’n enorm grote fractie te zitten. De PVV’ers in de Tweede Kamer mochten daarna maar weinig doen, ze mochten al helemaal niet zelf iets beslissen.
De PVV stijgt nu niet, en staat op zo’n zeven zetels verlies ten opzichte van de uitslag in 2023. Wilders heeft nog niet laten zien dat hij zijn best wil doen om dat te veranderen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg politiek Den Haag op de voet en word zelf een Haagse ingewijde
Source: NRC