Tomiichi Murayama (1924-2025) „Erken wat Japan verkeerd heeft gedaan in de Tweede Wereldoorlog om herhaling te voorkomen.” Het was één van de belangrijkste boodschappen van Tomiichi Murayama, die hij ook na zijn premierschap bleef uitdragen. Hij is 101 geworden.
Met zijn excuses voor Japanse oorlogsmisdaden doorbrak oud-premier Tomiichi Murayama een taboe in Japan. Op deze foto is hij te zien in Tokio in 2015.
Tomiichi Murayama, oud-premier van Japan en een van de invloedrijkste stemmen van het pacifisme, is vrijdag op 101-jarige leeftijd overleden. In 1995 sprak hij in een televisietoespraak „diep berouw en oprechte excuses” uit voor de daden van Japan tijdens de Tweede Wereldoorlog. In een land waar het omstreden is om oorlogsschuld openlijk te erkennen, gold dat als uitzonderlijk.
Die spijtbetuiging staat bekend als de ‘Murayama-verklaring’ en werd een moreel ijkpunt voor de manier waarop Japan met zijn oorlogsverleden omgaat. Het hielp de moeizame relaties met onder meer Nederland en Indonesië verbeteren.
Murayama werd in 1994 onverwacht premier toen zijn Socialistische Partij samen met de Nieuw Partij Sakigake en de Liberaal Democratische Partij een coalitie sloot. De nuchtere vakbondsman van het platteland bleek een voorzichtige bestuurder die een kabinet leidde waarin zijn eigen partij niet de grootste was. Om de samenwerking te faciliteren erkende hij het belang van de Japanse Zelfverdedigingstroepen en van het veiligheidsverdrag met de Verenigde Staten, maar hij koppelde dat steeds aan een ondubbelzinnige pacifistische boodschap: deze middelen bestonden slechts om de vrede te bewaren.
Onder zijn leiding kwam een fonds tot stand dat excuses en beperkte steun bood aan de zogenoemde troostmeisjes, vrouwen die in oorlogstijd door Japan in militaire bordelen werden uitgebuit. Geen volledige genoegdoening, wel een duidelijke breuk met jarenlange ontkenning onder gezag van de conservatieve LDP.
Murayama riep politici daarbij op de verschrikkingen van de oorlog eerlijk door te geven aan volgende generaties, zodat fouten niet worden herhaald. Voor slachtoffers en nabestaanden was hij de tegendraadse premier die zich wél uitsprak.
Het debat over het gebrek aan erkenning van schuld is terugkerend in Japan. Dit werd geïllustreerd door het bezoek van Angela Merkel in Tokio in 2015, waarin ze benadrukte dat Duitsland zijn verleden „bij de naam noemde” en Japan zodoende een spiegel voorhield. Het leidde tot grote irritatie bij toenmalig premier Shinzo Abe, een uitgesproken apologeet van het oorlogsverleden.
Murayama’s ambtsperiode viel samen met zware crises. In 1995 trof een grote aardbeving de regio Kobe, in hetzelfde jaar volgden de sarin-aanslag in de metro van Tokio en een vliegtuigkaping. Tegelijk zette hij zich in voor wetgeving voor overlevenden van de atoombommen en voor hulp aan slachtoffers van industriële vervuiling in Minamata. Na achttien maanden trad hij af, hij werd opgevolgd door een leider uit de conservatieve LDP.
Desondanks bleef Murayama zichtbaar. Hij mengde zich geregeld in het publieke debat en zijn vriendelijke houding bij media-optredens maakte hem geliefd. Er bestaan knuffelpoppetjes van hem met zijn kenmerkende wilde wenkbrauwen.
Zijn dood komt op een moment dat Japan naar rechts opschuift. Herbewapening is een normaler gespreksonderwerp geworden en nieuwe leiders tonen minder terughoudendheid over het oorlogsverleden; zo is LDP-partijleider Sanae Takaichi openlijk kritisch over spijtbetuigingen.
In de reacties op het overlijden van Murayama klinkt respect voor een premier die niet boog voor politieke druk en mensen centraal zette. Hij laat een politieke nalatenschap achter: problemen bij de naam noemen, slachtoffers erkennen en verzoening niet onderhevig laten zijn aan de waan van de dag. „Geloofwaardigheid komt voort uit trouw blijven aan je woord”, aldus Murayama.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC