Demissionair minister Mariëlle Paul (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) wil wettelijk vastleggen dat werkgevers alleen collectieve arbeidsvoorwaarden mogen afsluiten met een onafhankelijke vakbond. Daarmee wil ze voorkomen dat het cao-stelsel, dat een eeuw bestaat, zichzelf verder uitholt. Maar is het genoeg?
is economieredacteur. Ze is specialist arbeidsmarkt en sociale zekerheid.
Waarom is deze wetgeving nodig?
Over arbeidsvoorwaarden zoals salaris, verlof en pensioen wordt in Nederland al bijna een eeuw onderhandeld door werkgevers en vakbonden. Maar dat cao-stelsel staat onder druk. Door dalende ledenaantallen bij traditionele vakbonden als FNV en CNV hebben werkgevers daarvan steeds minder te vrezen. Het leidt ertoe dat zij vaker in zee gaan met bonden die zij grotendeels zelf financieren of hebben opgericht, zogeheten alternatieve of ‘gele bonden’ (als tegenhanger van het ‘socialistische’ rood). Dit gebeurde bijvoorbeeld in de uitzend- en schildersbranche.
Dit is mogelijk doordat in de cao-wetgeving niet is vastgelegd dat bonden onafhankelijk moeten zijn. Sterker nog, zegt hoogleraar Sociale Zekerheid en Arbeidsverhoudingen Maarten Keune (Universiteit van Amsterdam): ‘Iedereen in Nederland kan, mits hij drie personen bij elkaar krijgt en statuten schrijft, een vakbond oprichten en zo een cao afsluiten voor een hele sector.’
Het zal duidelijk zijn dat cao’s met dit soort van de werkgever afhankelijke bonden minder gunstig kunnen uitpakken voor werkenden. Zelfs werkgeversorganisatie VNO-NCW vond het begin jaren negentig not done, vandaar dat zij de term ‘Antillenroute’ muntte.
Wat staat er in het plan van de minister?
In een brief die demissionair minister Mariëlle Paul van Sociale Zaken en Werkgelegenheid donderdag naar de Kamer stuurde, zegt zij wettelijk vast te willen leggen dat werkgevers alleen over arbeidsvoorwaarden mogen onderhandelen met onafhankelijke vakbonden. De rechter kan hierop toezien.
De maatregel is onderdeel van grootschaliger ‘onderhoud’ aan het cao-stelsel. Niet alleen wil Paul de onpartijdigheid van de cao-partijen vergroten, maar ook het aantal mensen dat überhaupt onder een cao valt. Want om dezelfde reden dat werkgevers zaken doen met ‘gele bonden’, kiezen ze er ook steeds vaker voor om helemaal geen cao meer af te sluiten.
Het aantal werkenden dat onder een cao valt, is inmiddels gedaald tot 72,5 procent (en nog minder wanneer je de zzp’ers meerekent). Daarmee voldoet Nederland niet aan de richtlijn van de Europese Commissie die voorschrijft dat lidstaten moeten streven naar een dekkingsgraad van 80 procent. Nederland is verplicht om voor het einde van dit jaar met een actieplan te komen om dat percentage wel te halen.
Paul zinspeelt hiervoor in haar brief op ‘het vergroten van de bekendheid van cao’s en het actief uitdragen van het belang van het stelsel’ via onder meer sociale media, zowel door het ministerie als door werkgevers en vakbonden.
Zullen deze voorstellen voldoende zijn om het cao-overleg te redden?
Hoewel Keune de maatregelen toejuicht, pakken deze volgens hem ‘de problematiek niet bij de wortel aan’. ‘Werkgevers en werknemers blijven zelf verantwoordelijk om hun achterban te vergroten door te wijzen op het belang van organisatie. Maar kennis leidt lang niet altijd tot actie: mensen zijn vaak heel tevreden met hun cao, maar toch worden ze geen vakbondslid. Net zoals rokers ook wel weten dat sigaretten slecht zijn, maar niet stoppen.’
De hoogleraar pleit daarom voor een oplossing buiten de gebaande paden. Om maar een knuppel in het hoenderhok te gooien: verplicht vakbondslidmaatschap voor elke werkende. ‘Iedereen is natuurlijk altijd tegen verplichtingen, maar je bent ook verplicht tot het hebben van een zorgverzekering of om naar school te gaan. Dus waarom zeg je niet tegen iedereen die een baan krijgt: 'Hier is je contract en geef even aan bij welke vakbond je wilt horen.’
Hebben cao’s niet gewoon hun beste tijd gehad?
Daar begint het bijna op te lijken, ruim 125 jaar nadat Amsterdamse diamantslijpers voor het eerst een collectieve arbeidsovereenkomst afdwongen. In een interview met de Volkskrant rekende vakbondsprofessor Paul de Beer deze zomer nog voor dat als de huidige trend doorzet over 15 jaar geen werkende meer lid is van een vakbond. Ook aan werkgeverszijde worden steeds minder bedrijven lid van een brancheorganisatie.
Keune is dan ook stellig: ‘Het huidige systeem, dat gebouwd is op vrijwilligheid, is zichzelf aan het opblazen.’ Maar daar zouden we ons volgens de hoogleraar niet bij moeten neerleggen. ‘In de meeste cao’s worden afspraken gemaakt die het leven van werknemers beter maken: een beter loon, betere arbeidsomstandigheden, meer inspraak. Zonder cao moeten werkenden dat allemaal individueel uitonderhandelen, dat is alleen voor een kleine groep theoretisch geschoolden een leuk spelletje.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant