Demonstreren tegen totalitaire regimes? Dat heeft weinig nut, vindt grafisch kunstenaar en activist Victoria Lomasko, die zelf vluchtte uit Rusland. Wat er volgens haar wel nodig is voor verandering, toont ze op haar idealistische muurschildering in de Haarlemse Koepel.
schrijft voor de Volkskrant over strips, graphic novels en beeldcultuur.
Als een soort reuzenrad rijst het Mediawiel op uit het landschap. Een ronddraaiende machine die continu nieuwsberichten de wereld in stuurt en mensen telkens weer opjut om met protestborden de straat op te gaan. Een nutteloos proces, vindt de Russische kunstenaar en activist Victoria Lomasko, die hieraan een grote muurschildering wijdde in de Koepel in Haarlem.
Lomasko (1978) geldt internationaal als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van graphic journalism, de getekende journalistiek. In haar boeken Other Russias en The Last Soviet Artist bundelde ze reportages over gemarginaliseerde groepen in Rusland, over feministen en activisten, over de neergeslagen opstand in Minsk en over onbegrip tussen de generatie die is opgegroeid in het Sovjettijdperk en de generatie die volwassen werd onder Poetin. In die reportages gaat ze soms meer te werk als een socioloog dan als een journalist, zegt ze zelf, en probeert ze een beeld te geven van een samenleving in transitie.
Maar Lomasko maakt ook veel muurschilderingen, onder meer in Basel, Londen, Wenen en in de Verenigde Staten, waarvoor ze een meer symbolisch geladen beeldtaal gebruikt. ‘In mijn Sovjetjeugd was monumentale kunst overal te zien: op de gevels van gebouwen, in fabrieken, scholen, universiteiten... De mozaïeken en muurschilderingen met afbeeldingen van communisten en arbeiders zagen er vaak saai uit, maar ik vond alle andere over de ruimte, de natuur en de kindertijd erg mooi. Ik vind het vooral een goed idee dat gewone mensen in hun dagelijks leven worden omringd door kunst.’
Naar die traditie verwijst haar 8 meter-brede Landschap van de 21ste eeuw dat ze van 2 tot 16 september schilderde in de Haarlemse Koepel, het voormalige huis van bewaring, waar het onlangs werd onthuld. Het werk is een ‘politiek-spirituele allegorie’ die vraagtekens zet bij onze reactie op conflicten in de wereld. In 2022 moest Lomasko wegens haar kritische publicaties vluchten uit Rusland.
Ook het politieke proces in West-Europa wekt haar wantrouwen. Ze ergert zich vooral aan de overheersende aanwezigheid van wat zij het Mediawiel noemt. ‘Ik heb genoeg van dit Wiel. Tot 2022 stonden Russische dissidenten die ‘vochten voor democratie in hun land’ bovenaan de westerse agenda. Ik werd overal uitgenodigd als politiek kunstenaar en mijn werk werd belangrijk en noodzakelijk gevonden voor de samenleving.
‘Toen de oorlog in Oekraïne begon, veranderde de houding binnen een dag radicaal. Nu is het trendy geworden om alle Russische auteurs te boycotten. Veel voormalige westerse collega’s hebben verklaard dat mijn werk geen betekenis meer heeft. Daarvoor werden de Belarussen, die hun revolutie verloren, op precies dezelfde manier uit het wiel gegooid. Op dit moment ben ik op tournee door de VS en ik kan bevestigen dat Oekraïners die vechten voor democratie hier niet langer relevant zijn, want de Amerikanen staan nu, met hun eigen problemen, bovenaan in het Wiel.’
Over de effectiviteit van demonstraties is ze sceptisch. ‘Misschien kunnen mensenmassa’s op straat invloed uitoefenen op kleinere lokale kwesties, maar ze kunnen zeker geen dictatuur omverwerpen of een oorlog beëindigen. Als dictators bang waren voor mensen met vlaggen en spandoeken zouden ze geen dictators zijn, maar iets anders.
‘In totalitaire landen kun je van tevoren voorspellen hoe demonstraties eindigen: met arrestaties, mishandeling, marteling, moorden, een nieuwe golf van onderdrukking en massale emigratie. Wanneer westerse media mensen in dat soort landen aanmoedigen om de straat op te gaan, vind ik dat misdadig. Want journalisten zijn geen kleine kinderen en zouden de gevolgen daarvan moeten begrijpen.
Wat demonstraties in Europa betreft: tot nu toe verbiedt niemand je om door te gaan met het maken van grote, lelijke afbeeldingen van Poetin of Trump die je door de straten sleept en met rode verf bespuit. Als de intelligentsia denkt dat dit de manier is om oorlogen te stoppen, dan is daar niets aan te doen. Wat kan ik zeggen? Ik had geen activistische kunstenaar hoeven zijn. Ik had politiek niet boven kunst hoeven stellen. Ik had niet hoeven ‘vechten voor democratie’, maar ik wil graag de contouren neerzetten van een wenselijke, nieuwe samenleving van de 21ste eeuw.’
Die contouren zijn in Lomasko’s idealistische muurschildering als volgt weergegeven: helemaal links staat het genadeloos draaiende Mediawiel, uiterst rechts bevindt zich de Muur van Valse Overtuigingen waar we doorheen moeten breken om vrij te kunnen zijn. Daartussenin ligt de figuur van de Slapende Mensheid. ‘Die Slapende Mensheid moet wakker worden en begrijpen dat alles om haar heen deel uitmaakt van haarzelf, en dat ze niet tegen losse onderdelen moet vechten, maar ze moet laten samenwerken en sterker maken. Alleen dan komt er ruimte voor innerlijke vrijheid.’
In een van de voormalige cellen van de Koepel worden reproducties getoond van vijf schilderijen waarop Lomasko haar vlucht uit Rusland heeft verbeeld, in sterke contouren en heldere kleuren. Five Steps heet de serie, die afsluit met het doek Humanity. Zolang we onderscheid blijven maken tussen ‘goede’ en ‘slechte’ nationaliteiten, schrijft ze daarbij, komen we nergens. ‘Alleen het idee van één mensheid, opgebouwd uit unieke individuen, biedt een belofte voor collectieve vooruitgang.’
Het werk van Victoria Lomasko is te zien in De Koepel in Haarlem.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant