Interview Barbara Stok maakte in woord en beeld een boek over de Griekse filosoof Socrates. Voor haar is zijn visie op wat ‘goed leven’ is, nog steeds actueel. „Ik denk vaak aan hem.”
‘Ik heb er míjn Socrates van gemaakt”, zegt stripmaker Barbara Stok over het nieuwe boek dat ze maakte over de Griekse filosoof uit de vijfde eeuw voor Christus, getiteld Wat is goed leven? Socrates en het belangrijkste. De tegendraadse denker had een houding die haar nog altijd inspireert: al vragen stellend probeerde hij in gesprekken uit ze zoeken wat rechtvaardigheid, geluk, of ‘goed leven’ nu eigenlijk betekent. (Spoiler: blind rijkdom of status najagen vielen daar voor hem niet onder.)
„Ik denk best vaak aan Socrates, bij persoonlijke dilemma’s of als ik gegrepen ben door gebeurtenissen in de wereld”, zegt Stok in een café aan de Groningse Grote Markt. „Zijn houding ‘onderzoek voortdurend je eigen overtuigingen’, vind ik heel goed. Hij had zelf ook wel een aantal overtuigingen, maar altijd met twijfel, zo van: ik denk dat het zo zit, maar als je tegenargumenten hebt, kom ermee. In gesprekken wilde hij samen de waarheid zoeken. Van die houding kunnen we tegenwoordig wel wat meer gebruiken”, zegt Stok. „Zijn filosofie biedt tegenwicht aan de autocratische tendensen van deze tijd. Tegen de polarisatie ook.”
Barbara Stok: Wat is goed leven? Socrates en het belangrijkste. Nijgh & Van Ditmar, 143 blz. € 22,99
Zo citeert ze bijvoorbeeld Socrates’ nog altijd actuele observatie: „Mensen hebben alleen plezier in een debat als dat met hun eigen mening overeenkomt, en als het daarvan afwijkt, ergert het ze.”
Het heeft wel even geduurd voordat ze zich als stripmaker aan Socrates, de ‘vader van de westerse filosofie’, durfde te wagen. Barbara Stok (Groningen, 1970) begon rond haar twintigste naast haar baan als journalist met het maken van openhartige autobiografische strips. Onder meer over seks, drugs en haar avonturen als punkdrummer, mede geïnspireerd door de autobiografische strips van Amerikaanse underground stripmakers als Robert Crumb en diens vrouw Aline Kominsky. „Hun werk inspireerde me strips te gaan maken – zonder dat ik nou de bedoeling had daar mijn beroep van te maken. Ik ben eigenlijk autodidact, of het nou om tekenen, filosofie of drummen gaat”, vertelt ze.
In die persoonlijke strips uit haar begintijd, in 2021 verzameld in De dikke Stok, kwamen ook ‘universele levensvragen’ al snel aan de orde – bijvoorbeeld de vraag wat een zinvol leven is, in een strip over de plotselinge dood van de broer van haar man. Haar belangstelling voor filosofie (‘liefde voor wijsheid’) stamt ook uit die tijd. Ze volgde onder meer een cursus over de geschiedenis van de filosofie van de Klassieke Oudheid aan de universiteit van Groningen, die haar op het spoor van Socrates bracht. Ze las de dialogen die Plato, zijn leerling, over hem schreef – Socrates zelf heeft geen geschriften nagelaten. Ze was erdoor gegrepen, maar een stripboek er over maken – dat was nog niet direct haar plan.
Vanwege haar toegankelijke, humoristische en verfrissende stijl van stripmaken (ze won in 2009 als eerste vrouw de Stripschapprijs) kreeg ze eerder de opdracht van het Van Gogh Museum om een stripbiografie van Vincent van Gogh te maken. Dat werd Vincent, over de laatste jaren van de schilder, dat in 2012 verscheen. Het boek, in ruim twintig talen vertaald, betekende haar internationale doorbraak. „Ik heb er drie jaar aan gewerkt en heb me vooral op zijn brieven gebaseerd. Ik wilde dicht bij hem blijven, hem als mens laten zien. Ik ben een andere stripmaker dan mijn collega’s: die tekenen de hele dag, hele dummy’s vol. Ik schrijf altijd, ik begin met schrijven. Strips maken is 50 procent schrijven en 50 procent tekenen. Daarom noem ik mezelf ook geen striptekenaar, maar stripmaker.”
Na Vincent maakte ze nog een biografische strip, over Hipparchia, een van de eerste Griekse vrouwelijke filosofen, uit de vierde eeuw voor Christus. Voor dat boek, De filosoof, de hond en de bruiloft (2021) deed ze uitgebreid onderzoek – ze ging met haar man Ricky van Duuren, die ook haar boeken vormgeeft en digitaal kleurt, naar Griekenland. Ze raadpleegde filosofie-experts en las boeken over Hipparchia, over wie weinig bekend is. „Hipparchia en haar man, de filosoof Crates, waren erg beïnvloed door Socrates, en ik wilde eigenlijk ieder hoofdstuk toen al met een citaat van hem beginnen – maar dat werd te veel. Dus heb ik dat geschrapt. Maar ik heb door dat boek wel de Griekse Oudheid in mijn vingers gekregen. Daardoor durfde ik nu wel aan Socrates te beginnen”, zegt ze. Ook de stripbiografie over Hipparchia werd – tot Stoks verbazing: „Ze is niet erg bekend” – een succes, in Nederland en het buitenland.
Wat is goed leven? Socrates en het belangrijkste is dus in zekere zin een vervolg op Stoks strip over Hipparchia. Maar het boek, opgezet als zoektocht naar wijsheid, is anders van vorm. Grote illustraties leiden steeds de thematische hoofdstukken in, zoals ‘Rechtvaardig’ en ‘Spreken en weten’. Socrates’ uitspraken daarover, zoals Plato ze opschreef, zijn niet in stripvorm, maar in tekst weergegeven. „Ik wilde dit boek maken om mijn liefde voor Socrates te delen met mensen, op een toegankelijke manier, ook als ze nooit Plato zouden gaan lezen, maar toch geïnteresseerd zijn. Plato lezen is nogal een drempel – dat was het in eerste instantie ook voor mij. Socrates’ manier van redeneren en vragen stellen, en ook zijn ironie, komen het best in tekst tot hun recht”, vindt Stok.
Ze koos daarom haar favoriete fragmenten uit Nederlandse Platovertalingen en bewerkte die in overleg met experts van de Rijksuniversiteit Groningen en de Vrije Universiteit in Amsterdam. „Maar het is geen wetenschap – het is míjn Socrates, zoals ik hem uit de dialogen en anekdotes heb leren kennen. Zo laat ik hem op een gegeven moment dansen, ook al vond één geleerde dat niet geloofwaardig. Anderen vonden dat wel kunnen; er zijn bronnen voor.”
Tussen deze tekstfragmenten staan dan nog als bonus korte stripjes en cartoons over anekdotes uit het leven van de filosoof – zoals die keer dat Socrates’ vrouw Xanthippe een emmer water over hem uitstort na een ruzie: „Na de donder komt de regen”, is Socrates’ commentaar.
Als autobiografisch stripmaker tekent Stok ook zichzelf als personage in het boek, zodat ze met Socrates het gesprek aan kan gaan, geheel in de geest van de oude filosoof. „De leiders die wij nu hebben, maken de wereld kapot. Hoe is dat te verkroppen?” zegt ze bijvoorbeeld in een illustratie tegen de bebaarde denker. Socrates antwoordt: „Is dat zo?” En hij zegt vervolgens: „Het enige wat elk mens te doen staat is proberen zelf het goede te doen. Dat is niet alleen het beste voor je eigen geluk. Daar is de hele samenleving bij gebaat.”
Maar je moet volgens hem wel voldoende inzicht en kennis hebben om te weten wat het goede is: je moet een evenwichtige ziel ontwikkelen – gematigd, rechtvaardig, moedig en wijs – en daaraan blijven schaven. Want hoewel alle mensen het goede willen, voor hun eigen geluk, kunnen ze zich vergissen, als ze bijvoorbeeld alleen maar kortzichtig rijkdom, status of een mooi uiterlijk nastreven. Stok: „Socrates zegt dat je pas gelukkig wordt als je het moreel goede doet. Dus dat je bij afwegingen hoe te handelen ook denkt aan consequenties voor anderen. De link tussen individu en gemeenschap maakt hij duidelijk in Politeia (De Staat).”
Socrates spaarde in zijn kritische dialogen de rijke en machtige bestuurders in de democratische stadsstaat Athene niet – en dat brak hem uiteindelijk op. Hij werd in 399 voor Christus ter dood veroordeeld, omdat hij de Atheense goden niet zou eren en de jeugd met zijn opvattingen zou bederven. Hij dronk zijn gifbeker in de cel en stierf op 70-jarige leeftijd. Maar zijn einde was dat niet, zo besluit Stok haar boek over Socrates, „want zijn woorden leven vandaag, meer dan tweeduizend jaar later, nog altijd voort”.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC