Hij onderzocht jarenlang belastingontwijking, werkte samen met ongelijkheidseconoom Thomas Piketty en is de bedenker van het plan een belasting van 2 procent op vermogens boven de 100 miljoen euro in te voeren in Frankrijk. Wie is deze ‘schrik van de miljardairs’, Gabriel Zucman?
is economieredacteur.
Toen hij 15 was, viel Gabriel Zucmans wereldbeeld in duigen. Het was voorjaar 2002 en de jonge Parijzenaar had net vernomen dat de rechts-radicale politicus Jean-Marie Le Pen de tweede ronde van de Franse presidentsverkiezingen had gehaald.
Het was het traumatische politieke moment van zijn jeugd, zei hij later in een interview met persbureau Bloomberg. ‘Veel van mijn politieke denken sindsdien is gericht op hoe we kunnen voorkomen dat deze ramp zich herhaalt.’
23 jaar later is hij zelf een van de meest polariserende figuren in de Franse politiek geworden.
Zucman, inmiddels hoogleraar economie aan zowel de Paris School of Economics als aan UC Berkeley, is de bedenker van wat de Zucman-tax is gaan heten: een volgens hem ‘bescheiden’ plan dat wereldwijd huishoudens met een vermogen van meer dan 100 miljoen euro een jaarlijkse minimumbelasting laat betalen van 2 procent van de waarde van al hun bezittingen om zo de vermogensongelijkheid bij te sturen.
Het plan verdeelt op dit moment de Franse publieke opinie. Socialisten en linkse activisten lopen met hem weg. De allerrijksten noemen hem ‘een extreemlinkse activist’. Volgens Bernard Arnault, topman van luxeconcern Louis Vuitton Moët Hennessy en de rijkste man van Frankrijk, zou Zucman zijn ‘pseudo-academische competentie’ gebruiken om het economische systeem af te breken. Met zijn geschatte vermogen van een kleine 200 miljard euro zou Arnault zo’n 4 miljard belasting moeten aftikken.
Volgens Zucman is de miljardairsbelasting op dit moment juist extra noodzakelijk, omdat democratieën onder druk staan en ongelijkheid koren op de molen is van demagogen, zoals de Le Pens. ‘Het is erg moeilijk om overheden te vertrouwen die meer geld van de armen afpakken dan van de rijken.’ En: ‘Een minimumbelasting is een zeer krachtig instrument dat democratieën kunnen gebruiken om de krachten van de oligarchie in te dammen’, zoals hij onlangs zei in een podcast van UC Berkeley
Zucman is de zoon van twee artsen en groeide op in de Franse hoofdstad. Hij studeerde economie en onderzocht voor zijn dissertatie – onder supervisie van de ongelijkheidseconoom Thomas Piketty – hoe rijke Fransen het land verlieten om vermogensbelasting te ontvluchten.
In 2013 werd hij als jong talent naar Berkeley gehaald om daar Amerika’s verborgen rijkdom te bestuderen. Maandenlang ploegde hij met collega Emmanuel Saez door geanonimiseerde statistieken van de Amerikaanse belastingdienst. Saez had het idee al langer, maar twijfelde of het niet te ambitieus was, omdat economen voor hen het nooit hadden aangedurfd. ‘En toen kwam Gabriel.’
De twee economen ontdekten dat de Amerikaanse ultrarijken inderdaad veel rijker waren dan tot nu toe aangenomen. Ze kwamen erachter dat de rijkste 0,1 procent van de VS, zo’n 170 duizend gezinnen, ongeveer 20 procent van alle rijkdom in handen heeft.
De jaren erop dook Zucman, die bekendstaat als dossiervreter, verder in de methoden van de allerrijksten om hun rijkdom te behouden en de belastingdiensten te misleiden. Hij berekende dat er wereldwijd 7,6 biljoen dollar in belastingparadijzen verstopt zit en schreef daar de bestseller The Hidden Wealth of Nations over.
Het bestaan van belastingparadijzen en bankgeheimen vormt een groot probleem, betoogde hij in een interview in de Volkskrant in 2015. Daarin noemde hij het Zwitserse bankgeheim niets anders dan ‘een verkapte vorm van subsidie die het de offshorebanken mogelijk maakt de overheden van omringende landen te plunderen’.
Zijn werk werd opgepikt door progressieve politici wereldwijd. In 2019 werd Zucman door de Democratische kopstukken Elizabeth Warren en Bernie Sanders gevraagd te adviseren over het tegengaan van belastingontwijking. In 2024 was het de Braziliaanse president Lula die de ‘Zucman-tax’ op de agenda zette voor de G20.
Het idee achter dit plan is niet het pesten van de ultrarijken, het is een manier om een structurele oneerlijkheid van het systeem enigszins recht te buigen, legt de 38-jarige econoom uit in de vele interviews die hij sindsdien gaf.
De allerrijksten ter wereld betalen dankzij de legers van accountants die helpen hun geld weg te sluizen, veel minder belasting dan de rest van de wereld. Zo kan het dat sommige miljardairs jaarlijks een vermogen van nul opgeven bij de belastingdienst, en heeft miljardair Warren Buffett wel eens gezegd dat hij percentueel minder belasting betaalt dan zijn secretaresse.
Als je dit wilt tegengaan kun je de loopholes in belastingstelsels bestrijden maar het probleem is ‘dat de superrijken erg goed zijn in het vinden van nieuwe loopholes’, zei Zucman hier onlangs over tegen CNN. ‘Daarom is het idee van een minimumbelasting zo krachtig. Het valt alle vormen van belastingontwijking aan. Het zegt: aan het eind van de dag, wat je ook doet, als je miljardair bent, moet je een minimum aan belasting betalen.’
Hoewel Zucman zich nooit achter een politieke partij heeft geschaard is hij niet beroerd om zich in politiek te mengen. ‘Goedenavond meneer de premier. Het is tijd om de miljardairs te belasten’, tweette hij onlangs aan de nieuwe premier van Frankrijk Sébastien Lecornu.
De Franse socialistische partij is het roerend met hem eens. Frankrijk kampt met een torenhoge staatsschuld, een overheid die al jaren te veel uitgeeft en er is veel maatschappelijke onrust over aangekondigde bezuinigingen. Afgelopen februari kreeg de Parti Socialiste het plan zelfs door de Assemblée Nationale, waarop het door de Senaat werd geblokkeerd.
Volgens een recente opiniepeiling van onderzoeksbureau Ifop is 86 procent van de Fransen voorstander van Zucmans plan. De steun loopt van linkse kiezers tot rechts en radicaal-rechts.
Het is daarom een kwestie van tijd voor het plan weer wordt voorgelegd, zegt Zucman. ‘Het werd eerder al aangenomen omdat de parlementsleden van het centrum en rechts – ook al zeggen ze dat ze het niet leuk vinden – er gewoon niet tegen durven te stemmen. Ze beseffen dat het politiek gezien moeilijk is om te zeggen: ‘Ik ben tegen het idee dat miljardairs een minimumbedrag aan belasting moeten betalen.’
Bovendien is er een precedent, zegt hij. In 1909 heeft de Assemblée een progressieve inkomstenbelasting aangenomen. ‘De Senaat, altijd zeer conservatief, blokkeerde dat vijf jaar lang maar stemde uiteindelijk toch in. De inzet nu lijkt me enigszins vergelijkbaar. Gaat het drie één of tien jaar duren? Uiteindelijk ben ik relatief optimistisch dat de tax het daglicht zal zien.’
3x Zucman over Nederland
‘Nederland is een van de belangrijkste bestemmingen waar multinationals van over de hele wereld hun winsten heen schuiven om zo min mogelijk belasting te betalen. (...) Nederland heft wel wat belasting over die 103 miljard euro, zo’n 6 miljard euro. Dat is alleen veel minder dan de 32 miljard euro die andere landen door toedoen van Nederland aan belastingen mislopen.’
(In de Volkskrant, 2023)
‘Wanneer je extreem rijk bent, zowel in de VS als in Nederland als in andere landen, is het heel gemakkelijk om je vermogen, je zakelijke aangelegenheden, zo te organiseren dat die weinig belastbaar inkomen genereren, zodat je op die manier de inkomstenbelasting kunt vermijden.’
(In de podcast De Rudi & Freddie Show 2023)
‘Frankrijk is een belastingparadijs voor miljardairs. Als je miljardair bent in Frankrijk, betaal je in feite geen inkomstenbelasting, en hetzelfde geldt voor Nederland.’
(In de podcast Berkeley Talks, 2025)
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant