Performance Een vrouw richt haar vulva richting de hemel, zodat het stopt met regenen. Mannen vrijen met het kunstgras, in de hoop op een betere oogst. Met haar meest ambitieuze performance tot nu toe wil performancekunstenaar Marina Abramovic aantonen dat erotiek meer is dan porno: het is menselijkheid.
Vrouwen masseren hun borsten, zoals in 'Massaging the breast/orgy'.
Een vrouw in Balkanvolksdracht – witte blouse, zwarte rok, bloemenschort – tilt haar rok op en richt haar vulva naar de hemel. Ze draagt geen ondergoed, want met haar vulva wil ze de weergoden afschrikken zodat het stopt met regenen en de oogst niet meer in gevaar is. Na een paar minuten laat ze haar rok zakken en beweegt ze zich weer door de ruimte. Traag, heel traag, samen met andere vrouwen in klederdracht.
Af en toe – flash! – tilt een van hen weer haar rok op en toont haar vulva. Dat gebeurt in verschillende houdingen (staand, op handen en voeten, liggend) en met geschreeuw, dat nog het meest doen denken aan Regan MacNeil in horrorfilm The Exorcist (1973) als een demoon haar lichaam heeft overgenomen. Zeker wanneer een van de vrouwen haar ogen wegdraait en haar tong uit haar mond laat hangen. Of aan bevallingsgeluiden, het ligt eraan wat je meer angst inboezemt.
De scène heet Scaring the gods to stop the rain. De ‘regen’ is geprojecteerd op een groot scherm en de ‘oogst’ is van kunstgras. Het gebeuren vormt een van de dertien scènes in de nieuwe voorstelling van de wereldberoemde kunstenaar Marina Abramovic (Belgrado, 1946): Balkan Erotic Epic. De wereldpremière vindt van 9 tot en met 19 oktober plaats bij kunstinstelling Factory International in Manchester, Engeland. De dertien hoofdstukken zijn gebaseerd op legendes, rituelen en geloofsovertuigingen van de Balkan. Ze hebben te maken met erotiek, rouw, spiritualiteit. De scènes worden tegelijkertijd gespeeld in één enorme ruimte waar het publiek vier uur lang vrij rond mag lopen.
Abramovic noemt Balkan Erotic Epic „het meest ambitieuze werk” uit haar carrière, die vijf decennia aan grensverleggende performances omspant. Het is haar grootste performance tot nu toe, met meer dan zeventig performers. Ze wil er ook van alles mee met elkaar verweven: folklore, dans, zang, naakt en allerlei levensvragen. Zo kun je je bij Scaring the gods to stop the rain afvragen wat het zegt over de macht van het vrouwenlichaam in de wereld.
Hoewel Abramovic vaak zelf de hoofdrol speelt in haar eigen performances, speelt ze in Balkan Erotic Epic in principe geen rol. Toch duikt ze af en toe op. Zo zit ze bijvoorbeeld plots in The Kafana Café, een van de scènes en gelijknamige café-bar in Balkanstijl, met houten stoelen, rood-wit-geblokte tafelkleden en een orkestje dat Balkanmuziek speelt. De zanger danst uitbundig op tafel. Het vormt een schril contrast met de cafégasten, die aan de tafeltjes rouwen om de dood van Josip Broz Tito, die 35 jaar lang president was van het communistische Joegoslavië tot zijn overlijden in 1980.
Zoals de titel doet vermoeden zit er véél naakt in Balkan Erotic Epic. Een bos boomlange fallussen scheidt de vrouwen die hun vulva’s tonen van vijf naakte mannen op hun buik. Vier uur lang humpen zij het kunstgras waarop ze liggen, alsof ze seks hebben met de aarde. Ook deze scène, genaamd Fucking the ground/Fertility rites, is gebaseerd op een oud ritueel dat werd ingezet als de oogst tegenviel.
In Massaging the breast/orgy zie je naakte vrouwen op een kerkhof. Ze dansen met de skeletten van hun dode mannen, zoenen ze teder, gaan op ze liggen. Ze rouwen en verlangen en rouwen dan nog meer, omdat ze inzien dat hun verlangens niet meer bevredigd kunnen worden. Radeloze zombies zijn ze. Een vrouw zit op een kruis, haar benen om het hout geklemd, en masseert treurig haar borsten.
Al dat naakt is niet bedoeld om te shockeren. Integendeel. Met Balkan Erotic Epic wil Abramovic vraagtekens zetten bij de neiging van de moderne maatschappij om alles wat erotisch is als pornografie te bestempelen. „Het is geen porno. Het is menselijkheid”, zo schrijft ze in het programmaboekje van de voorstelling. „Met dit project wil ik poëzie, wanhoop, pijn, hoop, lijden en onze eigen sterfelijkheid laten zien.”
„Het gaat meer over het overwinnen van schok dan om het schokken”, zegt John McGrath via een videoverbinding. Hij is artistiek en algemeen directeur van Factory International. „Abramovic wil dat we vergeten dat dit soort beelden als schokkend worden beschouwd. Ze wil dat we ons afvragen: waarom mogen we dit niet zien, of alleen op die of deze manier? Dit is gewoon het menselijk lichaam. Waarom zou het niet mogen spreken?”
Met Balkan Erotic Epic slaat Abramovic een nieuwe weg in. Haar eerdere werk draaide veelal om het onderzoeken van haar eigen mentale en fysieke grenzen. Haar bekendste performance is The Artist is Present uit 2010: drie maanden lang zat ze in het Museum of Modern Art (MoMa) in New York iedere dag acht uur lang doodstil op een stoel, zonder eten en drinken. Bezoekers mochten om de beurt tegenover haar zitten, zolang als ze wilden.
Ook haar performance Rhythm 0 (1974) trok veel aandacht. In een kleine galerie in het Italiaanse Napels had Abramovic 72 voorwerpen uitgestald, waaronder messen, een roos, een pistool met een kogel ernaast, spijkers, een camera. Zes uur lang mocht het publiek doen wat het wilde met Abramovic en de objecten. Lang gebeurde er niets naars, maar op een gegeven moment kleedden bezoekers haar uit, duwden ze spijkers in haar vlees, haalden haar nek open met een mes en zogen haar bloed op.
Hoewel alle erotiek in Balkan Erotic Epic de voorstelling de potentie geeft om te schokken, doet het dat niet of nauwelijks. Na een paar minuten voelt het zelfs bijna normaal om tussen naakte, over de grond kronkelende mensen te lopen. Precies wat Abramovic beoogde. Daarbij zal meespelen dat Balkan Erotic Epic, in tegenstelling tot veel van Abramovic’ eerdere werk, niet interactief is; er blijft een duidelijke vierde wand aanwezig. Bovendien ligt het verhaal in elke scène vast. Sommige dansen zijn zelfs volledig ingestudeerd en worden vier uur lang herhaald. Als toeschouwer zit je dus niet in spanning over welke grenzen in hoeverre verlegd gaan worden. Ook de inhoud van de verhalen normaliseert het naakt, de expliciete bewegingen en de wanhopige zang. Ze zijn herkenbaar, menselijk.
Balkan Erotic Epic is óók een persoonlijk werk. Niet alleen door Abramovic’ Slavische roots, maar ook doordat haar streng communistische moeder Danica Abramovic in de voorstelling wordt vertolkt. Bij binnenkomst zie je haar in militair mantelpak, in de eerste scène Tito’s funeral. Ze salueert naast een portret van Tito. Op een troon zingt een vrouw in een groot zwart gewaad een ‘klaagzang’ in het Servo-Kroatisch. Op een scherm achter haar zie je trieste vrouwen in rouwkleding in hetzelfde ritme op hun borstkassen kloppen. Het zijn Narikaće: vrouwen die werden ingehuurd op begrafenissen om groots rouw te tonen.
Danica was altijd erg streng voor Marina, vertelde die laatste eerder deze maand in de Britse krant The Guardian. „Ik werd pas ontmaagd op mijn 24ste. Mijn moeder zei altijd dat seks vies was en ik mocht bovendien nergens heen.” Bij het bedenken van Balkan Erotic Epic had Marina eindelijk controle over haar moeder in plaats van andersom. Ze besloot haar een ontwikkeling te laten doormaken, te bevrijden. Na Tito’s staatsbegrafenis zwerft Danica Abramovic door de andere scènes. Ze wordt nieuwsgierig, begint op een gegeven moment te dansen en trekt haar kleren uit.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC