Bonaire is sinds vijftien jaar een ‘bijzondere gemeente’ van Nederland, toch voelen veel inwoners zich tweederangsburger. Ze zien hoe Europese Nederlanders hun eiland overnemen. ‘Ze groeten niet, dat is respectloos.’
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over asiel, migratie en de multiculturele samenleving.
De man die ervoor zorgt dat alle stemgerechtigden op Bonaire een stempas in de bus krijgen, houdt kantoor in een zalmroze gebouw aan een wat stoffige straat in hoofdstad Kralendijk. ‘Ik hoef slechts zeven stembureaus in te richten’, vertelt Justus Groen (62). ‘De opkomst is hier laag.’
Sterker nog: nergens in Nederland is de opkomst lager dan op de BES-eilanden (Bonaire, Sint Eustatius en Saba). Bij de vorige parlementsverkiezingen ging slechts 22 procent van de inwoners naar de stembus. Ter vergelijking: bij verkiezingen voor de eilandraad (een soort gemeenteraad), brengt doorgaans ruim driekwart hun stem uit.
‘Lokale verkiezingen zijn een feest, de kandidaten gaan met muziek door de straten’, zegt Groen, die vier jaar geleden van Zeeland naar Bonaire verhuisde om hier afdelingshoofd Burgerzaken te worden. ‘Bij de Tweede Kamerverkiezingen heerst er doodse stilte.’ Hij lacht: ‘De laatste Nederlanders die ik hier campagne zag voeren, waren van de Postcodeloterij. Ze wilden leden werven, maar kwamen erachter dat we op Bonaire geen postcodes hebben.’
Het is deze maand vijftien jaar geleden dat de BES-eilanden ‘bijzondere gemeenten’ werden. Sindsdien heten inwoners van Bonaire, Saba en Sint Eustatius ‘Caribische Nederlanders’, burgers aan de andere kant van de oceaan zijn ‘Europese Nederlanders’. Curaçao en Sint Maarten werden, in navolging van Aruba, autonome landen binnen het koninkrijk.
Op Bonaire, veruit de grootste van de BES-eilanden, heerst een dubbel gevoel. De gezondheidszorg en het onderwijs zijn sterk verbeterd sinds 2010, dankzij forse investeringen uit Den Haag. Tegelijkertijd voelen veel Bonairianen zich tweederangsburgers. Hoewel het sociaal minimum er de afgelopen jaren is verhoogd, is het niet gelijkgetrokken met Europees Nederland. Dat terwijl de kosten voor levensonderhoud er een stuk hoger zijn dan in Europa. Een derde van de Bonairianen leeft onder de armoedegrens.
Hoewel centrum- en linkse partijen in hun partijprogramma’s beloven daaraan iets te doen, komt Caribisch Nederland in verkiezingsdebatten en stemwijzers niet of nauwelijks aan bod. Wie het ‘kieskompas met een regionaal tintje’ wil invullen, komt als inwoner van een BES-eiland ook bedrogen uit. ‘Geen woonplaats gevonden met de naam Kralendijk’, meldt de pagina. ‘Probeer uw postcode.’
Voor Bonairianen blijft het dus veelal onduidelijk welke partijen van plan zijn iets te doen aan de problemen die zij zelf als het meest prangend ervaren. Naast armoede is dat de razendsnel veranderende bevolkingssamenstelling. ‘We herkennen ons eiland niet meer terug’, zo klinkt het in de straten.
In 2010 woonden er 15 duizend mensen op Bonaire, inmiddels is dat aantal de 27 duizend gepasseerd. De meeste nieuwkomers zijn gepensioneerden, ondernemers, ambtenaren en medici uit Europees Nederland, daarnaast gaat het om bouwvakkers uit landen als Peru en de Dominicaanse Republiek. Geboren Bonairianen vormen nog maar een derde van de bevolking.
Overal op het eiland schieten nieuwbouwwijken uit de grond. De strakke appartementencomplexen aan kaarsrechte straten vormen een groot contrast met de traditionele wijken, waar tuinen bezaaid liggen met oud metaal dat wellicht ooit nog van pas komt, waar buren elkaar ontmoeten in de schaduw van houten veranda’s en waar hanen uitbundig de dag aankondigen.
In zo’n traditionele wijk, in een geel geverfd huis aan een zandweg, wonen Yavis Chirino (27) en Danique Martis (26) met hun goedlachse baby. De gigantische Koningin van de Nachtcactus in de tuin is geplant door Chirino’s overgrootmoeder, die het huis lang geleden bouwde. ‘Sinds de dood van mijn oom mogen wij hier tijdelijk in wonen’, aldus Chirino terwijl hij hond Ashley aait. ‘Het dak is wat roestig, maar we zijn blij dat we een plek hebben.’
Want hoewel er veel wordt gebouwd, is het voor lokale mensen steeds moeilijker om aan een woning te komen. De huizenprijzen zijn geëxplodeerd, veel nieuwe woningen worden verkocht aan Europese Nederlanders, of verhuurd aan stagiaires (ook veelal uit Nederland), arbeidsmigranten en toeristen. ‘Het is voor Bonairianen bijna onmogelijk om een hypotheek te krijgen’, zegt Martis.
Chirino studeerde human resource management in Den Haag, Martis deed sociaal maatschappelijke dienstverlening in Rotterdam. Ze zaten met elkaar op de middelbare school, maar werden pas in Nederland verliefd. ‘Ik was eigenlijk van plan eerst een tijdje in Nederland te werken’, zegt Chirino. ‘Maar ik wilde meteen terug’, vult Martis lachend aan.
Op Bonaire kun je niet studeren, afgezien van een klein aantal mbo-opleidingen, dus veel jongeren vertrekken net als Martis en Chirino na de middelbare school naar Europees Nederland. Sommigen breken voortijdig hun studie af en keren terug met een enorme studieschuld. Van degenen die wel afstuderen, blijft juist een aanzienlijk deel in Europees Nederland. ‘Het is niet dat ze niet terug willen’, zegt Martis. ‘Maar het is in veel opzichten lastig.’
Want zowel bedrijven als overheden op Bonaire vragen voor de hogere functies minstens vijf jaar werkervaring. De meeste jongeren blijven daarom na hun studie in Nederland om ervaring op te doen, vinden daar vervolgens een partner en eenmaal gesetteld verdwijnt terugkeren al snel uit beeld. ‘De salarissen zijn hier ook lager’, zegt Martis, ‘en het leven is duurder.’
Chirino vertelt over andere financiële beren op de weg. ‘In Nederland verdiende ik aardig wat geld met beleggingen, maar de apps die ik daarvoor gebruikte zijn niet toegankelijk voor mensen met een adres op Bonaire. Dat is toch bizar? Ik heb niet de vrijheid om met mijn geld te doen wat ik wil, puur omdat ik nu ergens anders woon. En dat terwijl dit in theorie Nederland is.’
De twee zijn blij dat ze zijn teruggekeerd, benadrukken ze. Maar dat van gelijkwaardigheid tussen Caribisch en Europees Nederland nog lang geen sprake is, ondervinden ze aan den lijve. ‘Toen ik zwanger werd, had ik hier als freelancer geen recht op zwangerschapsverlof’, zegt Martis met haar inmiddels eenjarige dochter op de arm. ‘Vaders krijgen hier vijf dagen geboorteverlof, terwijl in Europees Nederland allerlei aanvullende regelingen zijn.’
Dit alles houdt Bonaire in een vicieuze cirkel. Het is voor afgestudeerde jongeren onaantrekkelijk om terug te keren, waardoor werkgevers noodgedwongen mensen uit Europees Nederland halen, waardoor de huizenprijzen nog verder stijgen, waardoor nog minder jongeren terugkeren. ‘Ik heb geluk gehad en vond ondanks mijn gebrek aan ervaring een baan in het ziekenhuis op de afdeling personeelszaken’, vertelt Chirino. ‘Ik zie hoe moeilijk het voor mijn collega’s is om lokale mensen te vinden voor vacatures.’
Justus Groen van Burgerzaken herkent het probleem. ‘Voor het middenkader en de lagere functies is er voldoende lokaal personeel, de hogere posities worden door Europese Nederlanders bekleed’, zegt hij. ‘Er zou specifiek beleid moeten komen om terugkeer aantrekkelijk te maken. Nu hebben terugkeerders bijvoorbeeld geen recht op huursubsidie.’
Los van het woningprobleem, leidt de komst van Europese Nederlanders ook tot culturele botsingen. ‘Ze groeten niet’, zegt Martis. ‘Dat voelt voor lokale mensen ontzettend respectloos.’ Die kritiek is breed gedeeld op het eiland, zo bleek ook toen oppositieleider Hennyson Thielman (36) onlangs een motie indiende die een inburgeringscursus verplicht moet stellen. Nieuwkomers moeten Papiaments leren en zich verdiepen in de lokale cultuur en gebruiken, zoals het belang van groeten. De eilandraad nam de motie unaniem aan.
Op het terras van een van de vele strandcafés die Bonaire rijk is, verwoordt Thielman de breed gevoelde irritaties. ‘Veel nieuwkomers hebben geen idee van de geschiedenis van het eiland. Ze spreken de taal niet, maar hebben wel overal een uitgesproken mening over’, zegt hij. ‘En ik erger me aan investeerders die hier woningen van slechte kwaliteit bouwen enkel en alleen om er zoveel mogelijk geld uit te slaan.’
Thielman kijkt uit over de turquoise zee, golven klotsen zachtjes op het strand, in het kraakheldere water zijn de vissen vanaf het terras zichtbaar. ‘Ik ben niet tegen ontwikkeling of nieuwbouw en ook niet tegen nieuwkomers’, zegt hij. ‘Maar we moeten de groei reguleren zodat ook lokale mensen kansen hebben. Die verantwoordelijkheid ligt niet alleen in Den Haag, ook het lokale bestuur laat steken vallen.’
Lang waren twee partijen dominant op Bonaire: het sociaal-democratische PDB en de christen-democratische UPB. In 2015 won de nieuwe partij de Bonairiaanse Volksbeweging (MPB), de partij die Thielman nu leidt, de verkiezingen met de belofte orde op zaken te stellen in de bestuurlijke chaos die het eiland teisterde. Maar politici bleven ruziënd over straat rollen en in 2018 greep Den Haag in en verstevigde de bestuurlijke greep op het eiland.
Voor veel Bonairianen is het inmiddels een raadsel wie waarover gaat. In theorie worden nieuwe Nederlandse wetten ook op Bonaire van toepassing, tenzij er een goede uitleg is waarom dit niet kan. De praktijk is anders. ‘Er zijn zeker driehonderd wetten die hier aangepast moeten worden, maar in Den Haag heeft dat geen enkele prioriteit’, zegt Groen van Burgerzaken. ‘Zo mag je hier nog altijd op je 16de trouwen, terwijl dat in Europees Nederland sinds 2015 pas vanaf je 18de kan.’
Rasheendra Polonia (33) kan meepraten over de ongelijkheden. Polonia, geboren en getogen op Curaçao, ging geneeskunde studeren in Maastricht en werd daarna huisarts in opleiding in Nijmegen. Samen met haar Bonairiaanse partner verhuisde ze ruim een jaar geleden naar Bonaire. ‘Hier kan ik echt een verschil maken, er zijn op Bonaire weinig artsen die Papiaments als moedertaal spreken.’
Maar ook zij liep tegen de grenzen aan van de in 2010 beloofde gelijkwaardigheid. ‘In Nederland heb je als afgestudeerd huisarts recht op een WW-uitkering van zes maanden om je eigen praktijk op te zetten (dit geldt ook voor andere startende ondernemers, red.)’, vertelt ze in haar praktijkruimte in Kralendijk. ‘Toen ik daarop aanspraak wilde maken, kreeg ik te horen dat dat niet kon omdat Bonaire buitenland is.’
Polonia stuurde hierover vergeefs brieven naar de Tweede Kamer en is toen een rechtszaak begonnen. ‘In eerste aanleg heb ik verloren, het hoger beroep dient op 4 februari’, vertelt ze. ‘Het gaat mij om het principe, om het recht je vrij te bewegen door het land.’ Ze slaakt een zucht. ‘Het lijkt volstrekt willekeurig welke Nederlandse wetten hier wel geldig zijn en welke niet.’
Dat de verkiezingen totaal niet leven onder haar patiënten, vindt Polonia zorgwekkend. ‘Ik zou willen dat de mensen hier beter begrijpen hoeveel invloed Den Haag heeft op hun leven. Daar worden grote besluiten genomen over zaken als sociale voorzieningen, het sociaal minimum en het basispakket zorgverzekering; de lokale politiek doet er veel minder toe. Het zou daarbij helpen als politieke partijen campagne voeren, dan ontstaan er vanzelf gesprekken.’
Maar campagne voeren is electoraal totaal oninteressant: de eilanden hebben tezamen nog geen 33 duizend inwoners, goed voor een halve kamerzetel. Het CDA laat desgevraagd weten geen campagne te voeren, D66 en VVD reageren niet op vragen. Groenlinks-PvdA meldt dat een Europese Nederlander flyers en posters verspreidt op Bonaire.
Op de lange termijn, zo hoopt oppositieleider Thielman, zullen de Tweede Kamerverkiezingen er voor Bonaire veel minder toe doen. ‘Ik hoop dat we uiteindelijk meer bestuurlijke taken en verantwoordelijkheden kunnen overnemen van Nederland’, zegt hij. ‘Maar we zullen eerst onze zaken goed op orde moeten brengen, en daarvoor hebben we gedreven jonge mensen nodig.’
Wellicht dat Martis en Chirino daarbij een rol kunnen spelen. ‘We zijn bezig een bedrijf op te zetten dat een terugkeer van afgestudeerden makkelijker moet maken’, vertelt Martis terwijl ze haar baby wiegt in de koelte van de avondschemering. ‘Door te bemiddelen op de arbeidsmarkt, en jongeren te helpen met praktische belemmeringen.’ Martis hoopt dat Bonaire ooit helemaal onafhankelijk wordt. ‘Maar daarvoor is nog een lange weg te gaan.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant