Koning van de zwervers opent Cinekid. Hoe maak je een film over dakloosheid en schizofrenie die eerlijk is, maar niet te zwaar voor kinderen? De Volkskrant vroeg het scenarist Eveline Hagenbeek en regisseur Janne Schmidt.
Het duurde maar een uurtje. Langer dan dat heeft scenariste Eveline Hagenbeek niet voor de supermarkt gestaan als daklozenkrantverkoper. Als freelance journalist schreef ze voor kranten als Z en het Straatjournaal in Haarlem, en ze wilde wel eens weten hoe dat was.
‘Verschrikkelijk. Mensen negeren je. Ze zeggen geen gedag. Lopen met een boog om je heen. En je motivatie daalt. Sommige straatkrantverkopers zijn er heel goed in, hè, die zijn leuk en aanwezig. Ik heb er één leren kennen aan wie zijn vaste klanten hun hond toevertrouwden. Hun baby in een buggy zelfs. Maar ik merkte dat ik door de reacties echt lamgeslagen werd. Met de minuut werd ik kleiner.’
Met de jeugdfilm die ze schreef, Koning van de zwervers, wil ze kinderen en hun ouders verleiden wél te kijken. In de film, die dit jaar kinderfilmfestival Cinekid opent, komt de vader van Meissy terug, na een wereldreis van vijf jaar. Dat hij eigenlijk gewoon op straat leeft, vindt het 11-jarige meisje door zijn verhalen vooral avontuurlijk. Dat vader Tom dingen ziet die anderen niet zien, wijt ze aan een soort kinderlijke fantasiewereld. Tot die verzinselen plots helemaal niet zo aantrekkelijk meer zijn.
Het idee voor Koning van de zwervers ontstond nadat Hagenbeek, inmiddels scenarist, een schizofrene man in het park ontmoette. ‘Hij zat op een bankje en keek extreem angstig. ‘Iedereen maakt foto’s van me’, zei hij. ‘Ze maken selfies, zei ik, maar ik kon hem niet geruststellen.’ Ze besloot zich verder in schizofrenie te verdiepen en leerde over grootheidswanen: patiënten die denken dat ze Jezus zijn, of Napoleon. Dát kon wel eens interessant zijn voor een jeugdfilm, dacht ze. ‘Dan kun je een personage maken die in een aantrekkelijke fantasiewereld leeft.’
Ook regisseur Janne Schmidt zag die kinderlijke fantasie van de hoofdpersoon als de ideale ingang om ingewikkelde problematiek aan te kaarten. Ze is ‘geïntrigeerd door mensen die net even anders zijn’, zegt ze, en wil graag taboedoorbrekende thema’s aansnijden in haar films. Ook voor kinderen.
In Koning van de zwervers brengt zij Toms fantasieën letterlijk tot leven. Hij is ervan overtuigd dat hij de koning van Moldavië is. Als hij ergens aankomt, rollen de lopers uit. Wandelt hij een afbraakpand binnen, staat hij plots midden in een balzaal, tussen de walsende hofhouding. ‘Maar het mocht nooit te Disney worden, met sterretjeseffecten bijvoorbeeld. Voor mensen die psychotisch zijn, voelt het als realiteit, niet als sprookje.’
Die balans tussen romantiek en realiteit vinden, dat was het meest interessante aan het project, vinden Hagenbeek en Schmidt. Dakloosheid en schizofrenie zijn zware thema’s voor een kinderfilm. Als het te realistisch wordt, loop je al snel tegen de kijkwijzer aan. ‘Alcohol en drugs mag je helemaal niet laten zien’, vertelt Hagenbeek.
‘Nu moest Tom natuurlijk een leuke vader voor Meissy zijn, dus hij kon sowieso niet verslaafd zijn, of heel vies, of onaangepast. En ik heb hem vrienden gegeven met wie hij samen optrekt en slaapplaatsen zoekt, terwijl dat niet gebruikelijk is. Meestal is het ieder voor zich. Maar zo kon ik ook meer facetten van die daklozenwereld laten zien. Dat er ook vrouwen op straat leven, bijvoorbeeld, en dat er mensen zijn die wél gewoon een huis willen.’
Maar het mocht allemaal ook weer niet té aantrekkelijk of leuk worden. Met acteur Matthijs van de Sande Bakhuyzen, die Tom speelt, was Schmidt voortdurend op zoek naar de juiste toon. Ze deed veel research naar hoe mensen met schizofrenie de wereld ervaren. ‘We wilden zijn schizofrenie zo realistisch mogelijk laten zien. Niet dat karikaturale kinderfilm-gek.’
En langzaam wordt zijn levendige verbeelding steeds minder aantrekkelijk. Steeds vaker duiken er mannen in zwarte pakken op. Steeds luider fluisteren stemmen in zijn oor dat ze hem in de gaten houden. Maar dat dat gevaarlijk kan zijn, merkt Meissy pas als haar vader in een psychose belandt.
Ook die scène kon, met oog op de jonge doelgroep, niet te lang griezelig zijn. ‘Kinderen identificeren zich met Meissy’, aldus Schmidt, ‘dus die mag niet te veel angst voelen. Maar je moet wel laten zien dat haar vader bang is. Dus gaan we in het geluidsontwerp en in de muziek wel in zijn beleving mee, maar niet te lang. De scène speelt zich ook overdag af, dat scheelt ook al. En zo maak je telkens de keuze, op de set en in de montage: kan dit nog? Gaat dit te ver? Tegelijkertijd heb ik ook geprobeerd dat los te laten en vooral de beste scène te maken. Je moet kinderen ook serieus durven nemen.’
Hagenbeek: ‘Dit is een film voor kinderen van nu, en die maken vanalles mee, ook al op heel jonge leeftijd. We wilden daarom ook geen sprookjeseinde, waarbij Meissy’s ouders bijvoorbeeld weer bij elkaar komen. Hoe de film nu afloopt, is bitterzoet en realistischer: soms lopen de dingen anders dan je wilt, en dat is ook oké.’
Schmidt: ‘Door het zo af te ronden, denk ik dat je een gesprek opent. Bij testscreenings kregen we van een meisje terug dat ze de psychoses herkende uit haar eigen omgeving. Dan hoop ik dat ze er makkelijker over kan praten met klasgenootjes en ouders. En dat mensen zich door de film wat empathischer opstellen; als je jezelf en je omgeving er niet mee in gevaar brengt, wat is er dan mis mee om af en toe een paarse vogel te zien? En je hoeft daklozen natuurlijk niet meteen te knuffelen of aan te bieden dat ze op je bank kunnen komen slapen. Maar doe je oortjes eens uit, zeg ‘hoi’ en erken dat iemand bestaat.’
Joanne Oldenbeuving is sinds drie maanden de nieuwe directeur van Cinekid. ‘We willen zo veel mogelijk kinderen bereiken met verhalen die raken, verrassen en aanzetten tot dromen.’ Ze tipt drie dingen uit het programma die dat onderstrepen.
Het interactieve MediaLab van Cinekid is een virtuele beeldenspeeltuin. Maar voor sommige kinderen kan de ruimte waarin je kennis kunt maken met nieuwe technologieën als VR en AI nogal overweldigend zijn. Voor hen wordt op 22 oktober een prikkelarme ochtend georganiseerd, zonder bijvoorbeeld knipperende beelden en harde geluiden. Ook de film Space Cadet (zie onder) krijgt een prikkelarme vertoning, in samenwerking met de Amsterdamse Stichting Moedermomentje.
Kun je een robot leren knuffelen? Kinderen kunnen in het MediaLab twee industriële robotarmen besturen via AI. Als de mensen de machine loslaten, blijven die armen wat verweesd rondzweven. Een installatie over liefdevol samenleven met technologie én een ode aan de menselijke aanraking.
Stiekem twee tips in één: twee futuristische animatiefilms die in het hele land te zien zijn en die iets zeggen over de maatschappij waarin we leven. In het dialoogloze Space Cadet houden Celeste en haar oude verzorger Robot allebei vast aan hun herinneringen als zij op ruimtereis gaat. Arco gaat over een jongen die in het jaar 3000 woont. Klimaatverandering en nieuwe technologie blijken desastreuze gevolgen te hebben. Als hij per ongeluk een tijdreis maakt, krijgt hij de kans om de wereld nog te redden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant