Bellen via populaire apps als WhatsApp en Telegram kan niet meer in Rusland. In plaats daarvan promoot het Kremlin de app Max. Die is van Russische makelij en dat wekt achterdocht. ‘Ik wil tot het laatst toe proberen Max niet te installeren.’
is correspondent Rusland van de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Nog maar kort geleden babbelde Tatjana dagelijks honderduit via de telefoon met haar vriendinnen. Gratis, dankzij apps als Telegram en WhatsApp. Maar sinds augustus functioneren die apps plotseling niet goed meer: berichtjes sturen kan nog, maar bellen kan niet meer zonder een VPN-verbinding. Tegelijkertijd presenteerde de Russische overheid de nieuwe chat- en belapp Max: geheel van Russische makelij.
De officieel opgegeven reden voor het verstoren van Telegram en WhatsApp is dat de berichtendiensten populair zijn bij oplichters. ‘Juist deze messengers worden vooral gebruikt om te bedriegen en geld af te persen’, aldus de Russische internetwaakhond Roskomnadzor, die verantwoordelijk is voor het blokkeren van tienduizenden onwelgevallige websites.
‘Ik heb veel vragen over Max’, zegt de 51-jarige Tatjana, die niet met haar achternaam in de krant wil. Ze behoort tot de handvol geïnteresseerden die zich hebben gemeld in een kelderruimte in het centrum van Moskou. Ze wil van computerexperts meer te weten te komen over de app, waarvoor volgens haar ‘agressief’ reclame wordt gemaakt. ‘Telegram en WhatsApp zijn geblokkeerd en ik kan die niet meer gebruiken om te bellen’, klaagt de vrouw. ‘Maar ik wil tot het laatst toe proberen Max niet te installeren.’
Tatjana maakt zich vooral zorgen over de mogelijkheid dat de overheid met behulp van de app het surfgedrag van de Russen kan monitoren. Onlangs is het gericht zoeken naar ‘extremistische’ content in Rusland strafbaar gemaakt. Maar, zegt ze, wat als je per ongeluk op zo’n site terechtkomt?
Max helemaal ontlopen zal niet makkelijk zijn. De app is bedoeld als een Russische variant van het Chinese WeChat. Met deze ‘zogenoemde superapp’ kunnen Chinezen behalve communiceren ook betalen, een taxi regelen of eten bestellen. Doordat de app onontbeerlijk is geworden in het dagelijks leven, is het een ideaal instrument om de eigen bevolking mee in de gaten te houden. Door het Russische persbureau Tass aangehaalde experts verwachten dat Max WeChat in reikwijdte zal overtreffen en garant zal staan voor de ‘digitale soevereiniteit’ van Rusland.
Sinds enkele maanden wordt Max overal in Rusland door de overheid actief opgedrongen. Reclamespots prijzen de app aan als de enige dienst die overal een goed bereik heeft. Russische politici, zoals doemavoorzitter Vjatsjeslav Volodin, maken publiekelijk hun overstap bekend. Wie zich op de site van de gemeente of de landelijke overheid wil aanmelden, krijgt de keuze dat te doen via Max (al is dat nog niet verplicht).
In de stad Penza werden bewoners al via luidsprekers op straat opgeroepen Max te installeren. Ambtenaren worden massaal gesommeerd hetzelfde te doen. In Saratov gaf de gouverneur zijn ondergeschikten daartoe een week de tijd. Alle communicatie – intern en extern – moet straks verlopen via de app.
‘Op mijn werk wordt iedereen gedwongen Max te installeren’, zegt Ivan (niet zijn eigen naam) tijdens de informatiebijeenkomst. Hij werkt als ambtenaar in Moskou op een ministerie. ‘Ik heb het alleen geïnstalleerd op mijn computer op mijn werk, dus daarmee heb ik voldaan aan de eis van de werkgever.’
Ivan voelt er niets voor de app op zijn telefoon te downloaden. Zelf gebruikt hij WhatsApp en Telegram, de populaire app van de Rus Pavel Doerov, ook al zijn die misschien niet veiliger dan Max, weet hij. ‘Maar als mijn gegevens bij Doerov terechtkomen kan me dat eigenlijk niet zoveel schelen, wel als ze terechtkomen bij instanties die mij fysiek schade kunnen berokkenen.’
Organisator Gleb Jerofejev (29) geeft antwoord op de prangende vragen van Ivan en de andere deelnemers. Voor hem zijn WhatsApp, Telegram en Max allemaal voorbeelden van ‘onvrije programma’s’. Daar heeft hij een broertje dood aan. Jerofejev is een volgeling van de Amerikaanse programmeur Richard Stallman, een pleitbezorger van vrije software.
‘Max is geen vrij programma, voor mij voldoende reden het niet te gebruiken’, aldus Jerofejev, die er niet over peinst de app te installeren op zijn telefoon. ‘Wat de gevaren zijn? In de eerste plaats kan het worden gebruikt om mensen te volgen. Mensen zijn bang voor Max, omdat ze het nieuws lezen en zien dat de overheid iedereen via Max in de gaten zal houden. Maar de overheid kan dat ook doen met Telegram. Dat heeft ook niets dat de mensen daartegen beschermt.’
Per 1 september moet Max niet alleen standaard zijn geïnstalleerd op alle smartphones die in Rusland worden verkocht, maar ook op tablets, computers en smart-tv’s. Hetzelfde geldt voor de Russische appstore RuStore. Apparaten zonder de verplichte apps worden evengoed verkocht, maar dan met de vermelding dat het toestel een ‘defect’ vertoont.
Voorlopig doet Tatjana het met een tussenoplossing. Haar zoon heeft op haar telefoon een andere kletsapp gedownload, die redelijk functioneert. ‘Maar je belt toch minder, want soms werkt dat programma slecht en het zal waarschijnlijk toch worden geblokkeerd.’
Vroeg of laat zal ze er dus aan moeten geloven, denkt ze, want bellen via een gewone lijn is duur. ‘Waarschijnlijk zal ik Max toch moeten downloaden. Maar ik heb voor mezelf besloten dat ik dan een soort zelfcensuur zal moeten toepassen.’
Dat betekent bepaalde sites niet bezoeken, of bijvoorbeeld twee telefoons bij zich dragen. Dat is een veelbesproken oplossing van het probleem. Eén zonder Max, om vrijuit te surfen en te appen, de ander met Max geïnstalleerd. ‘Die tweede is dan ‘schoon’, lacht ze. ‘Daar ben ik dan een ideale, brave huisvrouw.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant