Cijfers kunnen gevaarlijk verleidelijk zijn. In hun streven naar mooie gemiddelden raken politici het zicht kwijt op groeiende kloven in de maatschappij.
De temperatuur op aarde is 1,2 graden gestegen. De leerprestaties zijn 30 punten gezakt. De economie is met 2 procent gegroeid. We zijn in de greep van getallen, vooral rond het oer-Hollandse ritueel van het “doorrekenen” van de partijprogramma’s door het CPB. Alleen in Nederland krijgen politieke ideeën een keihard rapportcijfer.
Dit geloof in cijfers heeft iets naïefs. De grote zeventiende-eeuwse wiskundige Gottfried Leibniz droomde ervan dat ooit alle debatten en oorlogen zouden worden beslecht via een berekening. In 1685 schreef hij: “De enige manier om onze redeneringen te rechten is door ze net zo tastbaar te maken als die van de wiskundigen, zodat we onze fouten in één oogopslag kunnen ontdekken, en wanneer er meningsverschillen tussen personen zijn, kunnen we eenvoudigweg zeggen: laten we het berekenen – calculemus – om te zien wie gelijk heeft.”
Leibniz’ droom is niet uitgekomen. Zelfs het CPB voelt zich niet geroepen om op basis van zijn doorrekeningen de winnaar van de verkiezingen te bepalen. Ook in de Tweede Kamer zie ik niet zo snel iemand “calculemus” roepen, anders dan bij de hoofdelijke stemming.
Maar cijfers kunnen gevaarlijk verleidelijk zijn. In een debat werkt niets beter dan een getal om je tegenstander mee om de oren te slaan. Of zoals ooit droogjes werd opgemerkt in een rapport van het Britse parlement: “Veel van deze beweringen klinken feitelijk omdat ze getallen gebruiken.”
Binnen de sociale wetenschappen wordt dit verschijnsel beschreven door de zogeheten Wet van Campbell: hoe meer een kwantitatieve indicator wordt gebruikt voor beleid, des te vatbaarder wordt deze voor corruptiedruk en des te waarschijnlijker is het dat hij de processen die hij geacht wordt te meten, zal vertekenen. In andere woorden, als doelen maar precies genoeg worden geformuleerd, dan bepalen getallen het beleid in plaats van omgekeerd. Docenten gaan teaching to the test bedrijven. Ziekenhuizen focussen op wachttijden in plaats van genezing. Gemeenten sturen op het aantal weggewerkte dossiers in plaats van opgeloste problemen. Alle aandacht is gericht op het dashboardwijzertje en niet op de bestemming. “The tail wagging the dog” zeggen de Amerikanen zo mooi – de staart die de hond laat kwispelen.
Maar mijn pleidooi is zeker niet om geen getallen te gebruiken. We hebben eerder meer dan minder cijfers nodig om nuance in het publieke debat te brengen. Een eerste stap zou zijn om effecten niet met één maar met twee getallen te duiden: het gemiddelde én de spreiding. Want in vele takken van de wetenschap zou je nooit een cijfer vermelden zonder daar ook de variatie bij te noemen, de breedte van de verdeling.
Neem klimaatverandering. Tussen 1951 en 1980 kwam extreem warm weer op slechts 0,1 procent van het aardoppervlak voor. Gebruikmakend van diezelfde classificatie, was dit in de periode 2011-2020 gestegen naar meer dan 10 procent – het honderdvoudige! NASA-wetenschapper James Hansen toonde aan dat wanneer de gemiddelde temperatuur één graad stijgt, de kans op extreme hitte niet proportioneel toeneemt, maar exponentieel. De heetste dagen worden drie tot vijf graden warmer. Het overgrote deel van het noordelijke halfrond heeft nu zo’n beetje ieder jaar een hete zomer en een flink deel zelfs een extreem hete. Dat terwijl de gemiddelde temperatuur in die tijd maar 1,2 graad is gestegen.
De grafiek van de temperatuurverdeling verschuift dus niet alleen, maar wordt ook platter en breder. De spreiding groeit en strekt zich uit naar extreme temperaturen. Juist dat laatste moet ons zorgen baren. Want in de staart van de verdeling speelt zich het grote drama af. Hier vind je desastreuze overstromingen, verwoestende droogte en verstikkende hitte. Het klimaat wordt niet alleen warmer maar bovenal wispelturiger.
Idem voor de schoolprestaties. We lezen vaak over terugvallende gemiddelde scores voor rekenen en taal. Dat is zeker zorgwekkend maar niet het hele verhaal. Als je onder de motorkap kijkt, zie je dat die teruggang vooral het gevolg is van de sterk dalende prestaties van een specifiek, vaak kwetsbaar deel van de leerlingen, terwijl de best presterende groep het nog steeds redelijk goed doet.
Zo daalde de PISA-score voor wiskunde voor Nederland tussen 2012 en 2022 met 30 punten. Op een totaal van 493 punten klinkt dat misschien niet al te dramatisch en ons land staat nog op de derde plaats binnen Europa. Totdat je de spreiding bekijkt. Het verschil tussen de top-10 procent en de onderste 10 procent is gegroeid van 242 tot 282 punten en zelfs het grootste van alle deelnemende landen geworden. De focus op het gemiddelde verhult een vergrote tweedeling. Deze toenemende verschillen zien we ook breder binnen scholen, opleidingen en docenten. We hebben in het onderwijs bovenal een ongelijkheidsprobleem.
Hetzelfde geldt voor de economie, waar de focus op het bbp gemakkelijk een groeiende maatschappelijke kloof kan maskeren. Ook hier zit het venijn in de staart, zeker als vermogens worden meegenomen. De Princeton-econoom en Nobelprijswinnaar Angus Deaton waarschuwde onlangs nog dat binnen het economisch denken “de zorg over verdeling is overruled door de aandacht voor het gemiddelde, vaak misleidend gepresenteerd als het nationaal belang.”
Het wordt dus de hoogste tijd dat de spreiding uit de schaduw van het gemiddelde springt. Juist in Nederland, met onze “vlakke” cultuur die zo allergisch is voor grote onderlinge verschillen, moet de toenemende ongelijkheid op allerlei terreinen onze aandacht opeisen.
Of het nu het klimaat, het onderwijs of de economie betreft, het is de staart van de verdeling die de wereld door elkaar doet schudden.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC