Migratie Tussen januari en oktober van dit jaar is het aantal irreguliere grensoverschrijdingen naar Europa fors gedaald. Maar over zee lijkt eerder sprake van een verschuiving dan een afname. „Mensensmokkelaars bepalen nog steeds hoeveel migranten de EU bereiken.”
Migranten waden eind september de Noord-Franse zee in om aan boord te gaan van smokkelboten, in een poging het Kanaal over te steken.
De leiders van veel Europese landen haalden waarschijnlijk opgelucht adem toen ze de recente cijfers van Frontex, het Europese grenswachtagentschap, zagen. Die cijfers tonen een flinke daling: in de eerste negen maanden van dit jaar kwamen bijna een kwart minder migranten op irreguliere wijze de Europese grenzen over dan in dezelfde periode vorig jaar. Ten opzichte van piekjaar 2023 is de afname nog veel groter: 52 procent. En dat terwijl wereldwijd het aantal mensen op de vlucht nog nooit zo hoog is geweest.
Maar die cijfers vertellen niet het hele verhaal. Terwijl het aantal irreguliere grensoverschrijdingen bij de Poolse grens en in de westelijke Balkan fors is gedaald, lijkt bij grensoverschrijdingen over zee eerder sprake van een verschuiving van routes dan van een afname. Dat wijst erop dat de Europese Commissie door middel van afspraken met populaire vertreklanden de migratiestroom wel enigszins kan bijsturen, maar dat het totaal aantal migranten op de lange termijn niet wordt afgeremd.
NRC neemt de routes over de Middellandse Zee onder de loep.
Net gearriveerde migranten wachten om in een bus te stappen op het Griekse eiland Kreta.
In de eerste negen maanden van 2025 kwamen 17 procent minder migranten aan in Griekenland dan in dezelfde periode een jaar eerder, zo blijkt uit cijfers van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. Toch heerste er deze zomer grote paniek in Griekenland. Dat kwam niet zozeer door de hoeveelheid boten, maar door de locatie.
Jarenlang kwamen de meeste boten vol migranten aan op Griekse eilanden nabij de Turkse kust, zoals Lesbos en Samos. De Griekse overheid schrok toen deze zomer steeds meer boten koers zetten naar Kreta en het zuidelijker gelegen en kleinere eiland Gavdos. Alleen al in de eerste week van juli kwamen daar 1.500 migranten aan, inmiddels staat de teller op ruim 13.000. Dat is veel meer dan de vijfduizend migranten die in 2024 op Kreta en Gavdos aankwamen, en ook meer dan de 2.603 migranten die dit jaar kust van Lesbos bereikten.
Die verschuiving heeft alles te maken met diplomatieke relaties. Sinds de hernieuwing van de migratiedeal met Turkije in 2021, nam het aantal migranten vanuit Turkije naar Griekenland af. Maar een conflict tussen Griekenland en de Libische generaal Haftar, die in het oosten van het Noord-Afrikaanse land aan de macht is, heeft de route tussen de Libische stad Benghazi en Kreta nieuw leven ingeblazen. De regering in Benghazi was jarenlang op de hand van Athene, maar onder meer door succesvolle Turkse toenadering tot Haftar is dat veranderd. Het gevolg: een grote toename van het aantal migranten vanuit Libië – niet in de laatste plaats om Griekenland onder druk te zetten.
De regering in Athene reageert met harde maatregelen. Begin juli stuurde Griekenland twee fregatten naar de zee ten zuiden van Kreta, kort daarna introduceerde de regering voor de duur van drie maanden een volledige asielstop voor iedereen die vanuit Noord-Afrika naar Griekenland reist, ook voor minderjarigen en zwangere vrouwen. Dat is niet in lijn met Europees recht en internationale verdragen.
Hetzelfde geldt voor het jongste plan: de Griekse regering wil gevangenisstraffen en hoge geldboetes invoeren voor migranten die in Griekenland blijven na afwijzing van hun asielaanvraag. Dat moet afschrikwekkend werken, zei minister van Migratie Thanos Plevris tijdens een debat over de nieuwe wet. „Als ze weten dat ze worden vastgehouden en gecontroleerd, en dat hun verblijf nooit legaal zal worden, zullen minder mensen naar Griekenland vertrekken.”
Of die strategie werkt, valt nog te bezien. Na de invoering van de asielstop halveerden de aankomsten in augustus ten opzichte van een maand eerder. Maar tijdens de zachte septemberdagen nam het aantal boten ten zuiden van Kreta weer toe.
Een migrant in een detentiecentrum in Rome, een van de faciliteiten in Italië waar migranten vastgehouden worden in afwachting van hun repatriëring.
Toen de radicaal-rechtse politica Giorgia Meloni eind 2022 aan de macht kwam, zwoer ze het aantal irreguliere migranten fors terug te dringen. Drie jaar later stelt ze dat haar regering erin slaagde de instroom met 60 procent te verminderen. Klopt dat?
Het hangt ervan af waarmee je vergelijkt, zegt migratie-expert Matteo Villa, want een tijdsindicatie geeft Meloni niet. „Er is geen sprake van een forse daling in vergelijking met vorig jaar”, zegt Villa, data-analist bij het Instituut voor Internationale Politieke Studies (ISPI), een denktank in Milaan. „Wel zie je de cijfers flink zakken als je vergelijkt met 2023, een absoluut recordjaar voor migratie – al stond Meloni toen al acht maanden aan het roer.”
Ondanks de daling die Frontex noteert, blijft de centrale route over de Middellandse Zee het drukst, met Libië als belangrijkste vertrekpunt. Italië ontvangt bijna de helft van alle irreguliere migranten die via zee Europa bereiken, blijkt uit cijfers van UNHCR.
Ten opzichte van vorig jaar is zelfs sprake van een lichte toename: volgens het Italiaanse ministerie van Binnenlandse Zaken bereikten 51.193 migranten de Italiaanse kust in de eerste negen maanden van 2024. Dit jaar waren dat er 51.787. De cijfers zijn wél met zo’n 60 procent gezakt tegenover recordjaar 2023, het jaar van de noodtoestand op het piepkleine eilandje Lampedusa. Toen ging het in dezelfde periode om 134.575 migranten.
Op 16 juli van dat jaar had de EU een controversieel akkoord gesloten met de Tunesische autocratische president Kais Saied. Die zou veel geld krijgen om bootmigratie naar Europa te verhinderen. „Maar de eerste maanden na deze deal ontplofte de migratie juist”, herinnert Villa zich. Eerst wilde Saied niet meewerken, omdat het geld volgens hem niet doorkwam. „In de zomer van 2023 zie je nog een flinke piek, maar vanaf oktober nemen de cijfers plots wél een duik.” De Tunesische autoriteiten gedroegen zich vanaf dat moment sterk repressief; migranten werden in de woestijn gedumpt – met dodelijke gevolgen. Dat werkte afschrikwekkend.
Betekent dit dat politici de instroom van irreguliere migranten kunnen afremmen? Op de korte termijn wel, zegt de migratiedeskundige. „Maar op de lange termijn niet, want enkele jaren later keren de migranten toch weer terug.” Terwijl het aantal migranten uit Tunesië is gedaald, komen er nog veel mensen vanuit Libië. „De totale instroom is vandaag ongeveer hetzelfde als in 2021, voordat Meloni aan de macht kwam.”
Villa legde de aankomstcijfers in Italië van de afgelopen vijftien jaar naast de politieke gebeurtenissen uit dezelfde periode, zoals de revolutie in Tunesië in 2011 en de burgeroorlog in Libië. Hij keek ook naar het effect van politieke beslissingen zoals de migratiedeal tussen Italië en Libië uit 2017 en de Tunesiëdeal.
De data-analist gebruikte daarvoor het jaarlijkse voortschrijdend gemiddelde. „Zo zie je dat de flinke daling in de migratiecijfers in 2018, die de radicaal-rechtse Matteo Salvini [toenmalig minister van Binnenlandse Zaken] als zijn verdienste interpreteerde, eigenlijk het gevolg was van de forse daling die was ingezet in 2017, na de Libië-deal.”
Tijdens de pandemiejaren werd migratie om andere redenen erg moeilijk, maar daarna kruipt de grafiek weer gestaag omhoog. „Na de pandemie valt Rusland Oekraïne binnen, een oorlog die een voedselcrisis in armere landen veroorzaakt.” De migratiestroom begint weer aan te trekken, met een absolute piek vanuit Tunesië in 2023. Sinds het akkoord met Saied begon te werken, stapelt het aantal migranten in buurland Libië zich op, waar milities de dienst uitmaken. „Mensensmokkel is niet de meest lucratieve bron van inkomsten voor de milities, die meer geld verdienen met de bescherming van olie- en gasinstallaties”, zegt Villa, maar door mensenhandel als drukmiddel in te zetten „geeft het milities wél politieke manoevreerruimte tegenover de Libische regering, Italië en Europa”.
De instroom vanuit Libië naar Italië is al jaren vrij constant, met zo’n 50.000 migranten per jaar. „Het lijkt alsof Italië dat aantal tolereert, want zonder deal was het driemaal zo hoog”, zegt Villa, die hierin bewijs ziet dat „niet de Europese overheden, maar de mensensmokkelaars nog steeds bepalen hoeveel migranten de EU bereiken”.
Een boot met 230 migranten uit Sub-Sahara Afrika werd deze maand op 17,7 kilometer uit de kust van het Canarische eiland El Hierro ontdekt door de reddingsdiensten.
Terwijl Meloni tegen illegale migratie strijdt, snakt de Italiaanse economie naar arbeidskrachten. De afgelopen drie jaar wilde de regering-Meloni een recordaantal van 450.000 arbeidsmigranten van buiten de EU naar Italië halen, om onder meer in de landbouw en de bejaardenzorg te werken. Maar de rechtse regering focust hier het liefst zo min mogelijk op.
Heel anders communiceert Pedro Sánchez, de linkse premier van Spanje, die eind vorig jaar openlijk erkende dat de Spaanse economie vers bloed nodig heeft. Hij kondigde een plan aan om het voor migranten makkelijker te maken om naar Spanje te komen. Hij wil onder meer 500.000 ongedocumenteerde migranten die al in Spanje zijn legaliseren en de procedure voor een verblijfsstatus versnellen.
Een van de doelen van Sánchez was om de druk op de Canarische eilanden te verlichten. De Spaanse eilanden voor de kust van Marokko zijn al jaren een populaire bestemming voor migranten uit West-Afrikaanse landen als Mauritanië, Senegal en de grotendeels door Marokko bezette Westelijke Sahara. De vaak lange route ernaartoe is levensgevaarlijk. Volgens de Spaanse ngo Caminando Fronteras zijn op deze route tot en met mei 1.482 migranten omgekomen.
Het lijkt te lukken om het aantal migranten op deze route te verminderen. In 2024 verdubbelde het aantal nog ten opzichte van 2023, in de eerste negen maanden van dit jaar is sprake van een afname van bijna 60 procent. Vooral in de zomermaanden daalde het aantal aankomsten fors. Of dat betekent dat Sánchez’ plan werkt en meer migranten de legale route kiezen, is niet duidelijk. Aannemelijker is dat de deal die de Europese Commissie in maart 2024 sloot met Mauritanië effect sorteert. Het West-Afrikaanse land krijgt 210 miljoen euro om migranten tegen te houden.
Hoewel dergelijke deals effectief kunnen zijn, hebben ze een keerzijde, zegt Sofie Croonenberg, adviseur migratie bij Stichting Vluchteling. De deals met autoritaire regimes zijn voor nationale mensenrechtenorganisaties „vaak heel verdrietig”, zegt Croonenberg. En die regimes brengen migranten vaak in levensgevaar. Tunesië zet bijvoorbeeld mensen de grens met Libië over, waar massagraven zijn ontdekt.
Ook na de deal met Mauritanië bleek al snel dat het land migranten oppakt en bij de grens achterlaat. Bovendien ligt de route naar de Canarische eilanden niet helemaal stil: er zijn al signalen dat meer migranten nu vertrekken uit zuidelijkere landen zoals Gambia, met een tocht van zeker 1.600 kilometer voor de boeg.
Die verschuiving van routes is op meer plekken te zien. Het aantal migranten dat tussen januari en oktober dit jaar aankwam in Spanje (buiten de Canarische eilanden) is met 22 procent toegenomen ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. Daarbij valt op dat veel meer migranten vanuit Algerije oversteken naar de Balearen. Volgens een recent rapport van onderzoekscentrum Mixed Migration Center (MMC) speelt de economische en politieke onzekerheid in het land daarbij een rol, maar „ook de gevolgen van het steeds restrictievere migratiebeleid van Europa (…) met name de strenge veiligheidsmaatregelen in Marokko en Tunesië”.
Zolang de omstandigheden in de landen van herkomst niet veranderen, blijven mensen vluchten, zegt Croonenberg, met alle risico’s van dien als routes dodelijker worden. „Je kunt bepaalde routes gevaarlijker maken en inzetten op grensbewaking, maar daardoor veranderen de routes alleen maar.” Overeenkomsten met vertreklanden zijn dus geen permanente oplossing, maar brengen wél een risico voor de Europese Unie met zich mee: de EU maakt zichzelf afhankelijk van het vertrekland, dat migratie als drukmiddel kan inzetten. Het MMC besluit: „Het machtsevenwicht is verschoven naar de partnerlanden in Noord-Afrika.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC