Necrologie Roberta Alexander (1949-2025) Geboren in het racistische Amerikaanse zuiden wist de zwarte sopraan Roberta Alexander zich – na een lange en fascinerende weg – vanuit Nederland een plek te veroveren in de schijnwerpers van een witte operawereld. Woensdag overleed ze.
Roberta Alexander.
Rond sopraan Roberta Alexander zweefde het aura van de eeuwige jeugd. Het bestaan had zijn sporen in haar gezicht achtergelaten, maar bij een ontmoeting trof haar levenslust je altijd weer. Het zingen hield haar jong. De grote rollen waren uit zicht nu ze een zeventiger was, toch stond ze nog op het toneel in kleine karakterrollen, want behalve een groot sopraan, was ze een begenadigd actrice.
Ze zong de laatste jaren onder meer in een geprezen voorstelling van Richard Strauss’ Elektra en zou afgelopen zomer in Charpentiers Louise optreden op het prestigieuze operafestival in het Franse Aix-en-Provence. Maar vermoedelijk door de verschillen tussen de hitte buiten en de airco-koelte binnen, moest ze afzeggen met een longontsteking.
Alexander – met haar karakteristieke brede grijns – deelde een operaloopbaan op in vier stadia. „Eén: Who the hell is Roberta Alexander! Twee: Get me Roberta Alexander! Drie: Get me someone like Roberta Alexander! En vier: Who the hell was Roberta Alexander!”
Woensdag werd bekend dat ze de avond ervoor plotseling is overleden, op 76-jarige leeftijd.
Roberta Alexander was een kind van de zwarte burgerrechtenbeweging. Eind jaren veertig kwam ze ter wereld in de Amerikaanse staat Virginia, in het hart van het racistische zuiden, in een stad met de voor zwarten onheilspellende naam Lynchburg. Voor de bevalling moest haar moeder met spoed naar het ziekenhuis. En aangezien de ambulances voor blanken waren, werd ze opgehaald door een lijkwagen. Daar keek niemand in de buurt van op.
Ze was zes jaar toen een kleine zwarte vrouw, Rosa Parks, de emancipatie van de Afro-Amerikanen op gang bracht door haar weigering om in een bus op te staan voor een blanke. In datzelfde jaar zette televisiestation NBC Amerika op stelten door voor een coast-to-coast live-uitzending van Puccini’s opera Tosca de hoofdrol te gunnen aan de zwarte sopraan Leontyne Price, die later een lichtend voorbeeld voor Alexander zou worden.
Toen woonde het gezin inmiddels in Wilberforce in het noordelijke Ohio, een dorp met een van de eerste zwarte universiteiten, waar haar vader koordirigent en haar moeder zanglerares was en waar ze later zelf zou studeren. In het gezin Alexander regeerde de muziek. Haar moeders stem behoorde tot haar vroegste en dierbaarste herinneringen, en dan vooral de Puccini-aria ‘Vissi d’arte, vissi d’amore’ – ik leefde alleen voor de kunst, alleen voor de liefde – uit Tosca.
„Voor mijzelf gaat deze aria over de liefde die ik voel voor de muziek”, zei ze. „Als ik die zin van Tosca uit de grond van mijn hart op mijn sterfbed zou mogen prevelen, sterf ik als gelukkig mens. Dan heb ik gedaan waarvan ik droomde. Al moet ik erkennen dat dit leven harder en minder glamorous bleek te zijn dan ik in mijn jeugd dacht, maar gelukkig wist ik dat niet vooraf.”
De droom kwam uit, maar de weg was lang. Op de lagere school sloeg ze twee klassen over, waardoor ze als jongste een simpele prooi werd voor pesterijen. Wat jaren later vertelde de beroepskeuze-adviseur op de middelbare school haar dat ze niet de intelligentie bezat om meer te worden dan een winkelbediende of fabrieksarbeider. Ook in de opera kreeg ze met racisme te maken. „Ik negeerde het vaak, want ik wilde niet verbitterd en paranoïde worden. Dat soort wanhoop heerste al genoeg onder zwarten.”
Zo’n vijftig jaar geleden kwam ze naar Nederland in het spoor van dirigent Edo de Waart, haar toenmalig echtgenoot. Niets wees erop dat de jonge twintiger nog ambities koesterde in de opera, ook omdat De Waart zijn vrouw voorhield dat hij daar geen toekomst voor haar zag. Niettemin zette Alexander door, deed auditie bij De Nederlandse Opera Studio en nam privé-lessen bij pedagoog Herman Woltman.
„Hij gaf me tien jaar na mijn eerste zangles pas mijn echte stemonderricht. Tot die tijd teerde ik op natuurtalent. Alles ging vanzelf. Woltman ontnuchterde me. ‘Je hebt een prachtig geluid’, stelde hij vast, ‘maar je weet niet wat je doet.’ Hij legde het fundament onder mijn stem.”
Die stem zou daarna schitteren in hoofdrollen op grote podia, zoals de New Yorkse Metropolitan Opera en Carnegie Hall in haar geboorteland. Een Amerikaanse recensent noemde haar stem „lichtgevend en elegant” en haar zang „zacht en rijk als fluweel, glanzend als satijn, en luchtig als organza-stof.” Voor de zekerheid namen haar ouders een foto van haar voor het billboard met haar naam, zodat de mensen in Ohio het ook zouden geloven.
Over haar carrière kon Alexander smakelijk en met veel humor vertellen. „Het kon niet anders”, zei ze, „dan dat ik musicus zou worden, want muziek was de taal waarmee ik werd grootgebracht; zij was er vanaf mijn eerste ademtocht om me nooit meer te verlaten.”
Video: Roberta Alexander geeft een masterclass. (2020)
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.