Toomas Hendrik Ilves | oud-president van Estland Toomas Hendrik Ilves kijkt terug op een lange politieke carrière in Estland en elders. Hij vertolkt de Baltische positie op internationale podia. „De minachting van West-Europa voor Oost-Europa speelt nog steeds.”
Toomas Hendrik Ilves, voormalig president Estland.
Toomas Hendrik Ilves houdt niet van de term ‘hybride oorlogsvoering’. „Ik spreek liever van ‘sub Artikel 5-aanvallen’. Het gaat om Russische acties die net niet zwaar genoeg zijn om Artikel 5 van de NAVO, waarbij de alliantie in actie moet komen als een NAVO-land wordt aangevallen, in werking te stellen. De Russen weten precies hoe ver ze kunnen gaan.”
Ilves, geboren in 1953 in Stockholm omdat zijn ouders naar Zweden waren gevlucht voor de Sovjet-bezetting van Estland, heeft een rijke ervaring in de internationale politiek. Hij groeide op en studeerde in de VS, was onder meer ambassadeur van Estland in de VS, minister van Buitenlandse Zaken, parlementslid, Europarlementariër, en tussen 2006 en 2016 president van Estland.
De flamboyante Ilves is nog volop actief als spreker en publicist, op sociale media noemt hij zichzelf „zonder succes gepensioneerd”. Deze woensdag spreekt hij om acht uur in debatcentrum De Balie in Amsterdam over leven aan „de frontlinie van Ruslands schaduwoorlog”. Het gesprek voor NRC vindt plaats in een Amsterdams hotel, waar Ilves de dag begint zonder zijn gebruikelijke vlinderdas en met koffie en kauwgum bij de hand.
Recent is er onrust over schendingen van het NAVO-luchtruim met mysterieuze drones, onder meer in Polen, Denemarken en België. Defensieministers van de NAVO-landen bespreken woensdag hoe de NAVO meer eensgezind, zonder nationale beperkingen, kan optreden tegen vijandige drones. Estland kreeg vorige maand te maken met drie Russische MiG’s in het luchtruim, en afgelopen weekend met Russische militairen die bij de grens opdoken.
Ilves relativeert de recente incidenten. „Dat die MiG’s twaalf minuten lang door ons luchtruim vlogen was uitzonderlijk lang. Maar nieuw is dit niet. Sinds de Russische invasie van Oekraïne begin 2022 hebben landen die zich uitspreken voor Oekraïne met dit soort provocaties te maken. Die militairen bij de Estse grens van dit weekend? We kunnen heel opgewonden doen over ‘groene mannetjes’, Russische militairen zonder insignes, maar dat werkte alleen de eerste keer, in 2014 op de Krim. Nu weten we waar we mee te maken hebben.”
Omdat de Russische acties net onder de Artikel 5-lijn blijven, kan de NAVO niet terugslaan, zegt Ilves. „Zowel de NAVO als de EU spreken elke keer hun diepe bezorgdheid uit en doen niets.” Het antwoord op de provocaties hoeft niet militair te zijn, Ilves ziet genoeg andere opties. „Het eerste wat de West-Europese lidstaten moeten doen is stoppen met toeristenvisa voor Russen. Verder: breng het aantal Russische diplomaten in de EU terug en beperk hun reisvrijheid binnen Schengen. Stop volledig met de import van olie en gas uit Rusland. Je moet de Russen raken waar het pijn doet.” En de EU moet Artikel 7 van het Verdrag inzetten tegen dwarsligger Hongarije, waarmee de rechten binnen de EU kunnen worden beperkt.
De hypothese dat Poetin de oude Sovjet-Unie zou willen herstellen met een aanval op de Baltische landen, is aan Ilves niet besteed. „Analisten spreken graag over dat Baltics are next-scenario. Maar kijk naar de werkelijke situatie. Kijk hoeveel moeite Poetin heeft om een niet-NAVO-land als Oekraïne te veroveren. Als hij zijn imperiale lusten verder wil botvieren liggen Georgië of Armenië meer voor de hand. Ik geloof ook niet dat de Russische minderheid in Estland bij Rusland wil horen. In [de Russischtalige grensstad] Narva zien ze heus wel hoe arm en treurig het is aan de overkant van de rivier.”
Decennia lang was de situatie andersom: Oost-Europa waarschuwde voor Russische agressie, West-Europa zei dat het zo’n vaart niet zou lopen. Ilves herinnert zich de Veiligheidsconferentie in München, drie dagen voor de Russische aanval op Oekraïne. „Er waren daar twee groepen. Oost-Europeanen zeiden dat Rusland ging aanvallen, West-Europeanen geloofden het niet. Die gingen uit van een soort logica die voor Poetin helemaal niet geldt. Wij kregen gelijk, maar ja, wat heb je eraan?”
De oorlog in Oekraïne heeft Oost- en West-Europa niet dichter naar elkaar gebracht, zegt Ilves. De minachting in het Westen voor het Oosten voelde hij al toen hij eind jaren 80 in München woonde en werkte. „Op een ochtend waren de fietsen voor ons huizenblok gestolen. De conciërge zei ‘Heute gestohlen, morgen in Polen‘. Ik ben dat nooit vergeten.” De kloof tussen Oost en West is er nog steeds, zegt Ilves. „Je ziet het aan de kritiek op Kaja Kallas, de Estse buitenlandchef van de EU. In Politico en Foreign Policy verschijnen artikelen met het verwijt dat ze te veel bezig is met Rusland. Ja hallo, welke oorlog is er nog meer gaande in Europa?”
Dat veel inwoners in West-Europa zich nog steeds niet realiseren dat de oorlog in Oekraïne ook gevolgen heeft voor hen, vindt Ilves onbegrijpelijk. „In 2015 kwamen 1,3 miljoen vluchtelingen naar Europa, dat veroorzaakte een grote crisis. Denk je dat Oekraïners in Oekraïne blijven als Rusland wint? Er zijn al zeven miljoen Oekraïners gevlucht, daar kunnen er 35 miljoen bijkomen. Ik hoop van harte dat alle NAVO-landen de belofte van 5 procent van hun bbp voor defensie nakomen. Ik vrees dat Frankrijk, Italië en Spanje pas wakker worden als Rusland na het echec in Syrië militair actief wordt in Libië. Dat voelt voor die landen bedreigender dan Rusland in het oosten.”
Voelt Ilves zich Est, Balt, Oost-Europaan of Europeaan? Hij denkt even na. „Het is moeilijk om geen Est te zijn. Daarnaast identificeer ik me met mensen die net als ik geloven in fundamentele liberale waarden, zoals individuele vrijheid en de rechtsstaat. Waar ze wonen maakt me niet uit. Ik ben een Verlichtingsidealist zonder geografische beperking.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC