Jacob Lawrence Kunstenaar Jacob Lawrence schilderde vanaf de jaren dertig de Amerikaanse identiteit in vele series. Ze ontstonden in een tijd dat er over de hele wereld, zoals een tijdgenoot zei, „een gemeenschappelijke strijd van de mensheid tegen het fascisme” werd gestreden. De werken hebben niets aan actualiteit ingeboet.
Jacob Lawrence: 'Northbound', (1962, eitempera op paneel, 61 x 101,6 cm).
Jacob Lawrence | African American Modernist is t/m 4 jan te zien in Kunsthal KAdE, Amersfoort. Info: Kunsthalkade
„Is het leven zo dierbaar, of is de vrede zo zoet, dat het gekocht moet worden tegen de prijs van ketenen en slavernij?”, vroeg de Amerikaanse staatsman Patrick Henry in 1775 tijdens een conventie in Virginia. Zijn retorische vraag was bedoeld om iedereen over te halen om in verzet te komen tegen de Britten. Henry was een man met gevoel voor retoriek, van hem is ook het beroemde: „Geef me de vrijheid of geef me de dood!” Hij kreeg die avond zijn zin: er werd ten strijde getrokken tegen de Britten, waarbij de kolonisten de belofte kregen dat slavernij na de Amerikaanse Revolutie voorlopig behouden zou blijven.
180 jaar later zou de Amerikaanse schilder Jacob Lawrence (1917-2000) deze toespraak opnemen in zijn serie Struggle… From the History of the American People. Het is niet Henry zelf die op het schilderij te zien is, maar de groep die buiten de toespraak aanhoort: mannen met gebalde vuisten, een enkele arm hangt gestrekt in de lucht. Op een muur verwijzen rode strepen naar het bloed dat nog zal vloeien. Lawrence was toen hij deze serie maakte al een gevestigde naam in de VS. In Europa is hij ten onrechte minder bekend, reden voor Kunsthal KAdE in Amersfoort om te komen met Jacob Lawrence. African American Modernist, een grote overzichtstentoonstelling van deze overweldigende kunstenaar.
Lawrence was zelf een kind van ouders die vanuit het zuiden van de VS naar het noorden waren getrokken in de hoop daar werk te vinden. Wanneer zijn ouders uit elkaar gaan, belandt hij met zijn moeder, broertje en zusje in Harlem, waar hij zich aanvankelijk een „buitenstaander zonder bondgenoten” voelt, schrijven Romare Bearden en Harry Henderson in een mooie biografische schets in de catalogus bij de expositie. Zijn moeder schrijft hem in voor een naschools kunstnijverheidsprogramma.
Die inschrijving is bepalend voor later. Telkens tekende hij patronen in kleurenreeksen, een methode die hij voortzette in zijn latere verhalende series. Hij zette panelen naast elkaar en beschilderde ze gelijktijdig, kleur voor kleur, van donker naar licht. Dat lijkt een onbenullig detail, maar dat is het niet: het geeft de reeksen meer eenheid dan wanneer je een verhaal vertelt per paneel.
Een steenworp van Kunsthal KAdE is de Elleboogkerk, waar een tentoonstelling te zien is van Nina Chanel Abney, die geldt als een van de kunstenaars die de fakkel van Lawrence overnam. In een felkleurige beeldtaal presenteert ze een installatie die zich als een reeks laat bekijken: met felle maar ook geestige kritiek op het kapitalisme en de manier waarop het cultuur en religie perverteert. Dat ze verder gaat op het pad van Lawrence blijkt ook uit de begeleidende muziek; waar in Kunsthal KAdE het geluid van de Harlem Renaissance was te horen tot en met de bop uit de jaren vijftig en zestig, klinkt hier de soul, blues, R&B van begin jaren zeventig tot het begin van deze eeuw. Er is een geweldige playlist van te beluisteren.
Die reeksen begonnen aanvankelijk met de levensverhalen van Amerikaanse strijders voor burgerrechten als Toussaint L’Ouverture, Frederick Douglass en Harriet Tubman. Geheel tegen de mode van de tijd in vertelde Lawrence met figuratieve schilderijen hele verhalen, terwijl de rest van de kunstwereld bij voorkeur via abstracte vormen chocolade probeerde te maken van de wereld. De verhalen vormden de aftrap voor latere reeksen over Amerikaanse geschiedenis en democratie.
Lawrence vestigde begin jaren veertig definitief zijn naam met And the Migrants Kept Coming. Nog steeds maakt de mensenmassa op het eerste paneel indruk, waarbij een groep mensen zich verdringt om vanuit het Zuiden richting New York, Chicago of St. Louis te gaan. Op een ander kijkt een jongetje naar zijn moeder die brood afsnijdt. De titel vertelt het verhaal erbij: Food had doubled in price because of the war.
De expositie van deze serie kreeg direct veel lof, waarbij een oordeel luidde: „Het belang van deze tentoonstelling kan niet genoeg worden benadrukt… ze komt op een moment dat zwarte mensen op de slagvelden over de hele wereld strijden in de gemeenschappelijke strijd van de mensheid tegen het fascisme.”
Tijdens de oorlog gaat Lawrence als ‘War Artist’ aan de slag bij de Amerikaanse kustwacht, wat resulteert in een serie over zijn ervaringen in de jaren ’44-’45. Net als bij Migration gaat het hier om de achterkant van de historische gebeurtenissen: geen helden, maar de soldaten zelf of het thuisfront dat een doodsbericht ontvangt. De segregatie blijft een onderdeel, en hoewel het Lawrence zelf beter gaat, blijft zijn focus liggen op de verbeeldingen van de gemeenschappelijke idealen voor menselijke vrijheid.
‘Ices I’ (1960, eitempera op paneel, 61 x 76,2 cm).
‘Meat Market’ (1964, tempera en gouache op papier, 76,8 x 57,8 cm).
‘Brownstones’ (1958, eitempera op paneel, 80 x 94,6 cm).
Die vrijheid komt in de jaren vijftig met de communistenjacht van McCarthy opnieuw onder druk te staan. Maar in 1954 wordt ook de segregatie in het onderwijs ongrondwettelijk verklaard. De gebeurtenissen inspireren Lawrence tot de serie Struggle…, die minstens even indrukwekkend is als die over de migratie. Hij zet de wording van de VS op panelen om uitdrukking te geven „aan de menselijkheid en aan Amerika. Mijn geschiedenisserie kwam voort uit bezorgdheid”, zei Lawrence er zelf later over.
De donkerte van de migratiereeks maakt plaats voor meer kleur, bloed en lichtflitsen. Het wordt een soort stripverhaal met citaten uit historische documenten, en wederom gaat het om de mensen aan de zijlijn. Het moment waarop George Washington de Delaware oversteekt – dat we vooral kennen van het schilderij dat Emanuel Leutze maakte, waarbij Washington fier voorop het schip staat terwijl de zon lijkt door te breken – koos Lawrence ervoor Washington weg te laten. Hij beeldt de mannen af die in de bootjes zitten, ineengedoken van de kou. Zo wilde hij de onderdrukten die nog geen plek hadden in de geschiedenis hun rechtmatige plaats geven, terwijl zij die eindelijk een plek kregen inmiddels weer uit de geschiedenis worden gewist – nu het witwassen van de Amerikaanse geschiedenis overheidsbeleid is.
Het kleine jongetje dat zich aanvankelijk een buitenstaander zonder bondgenoten voelde, maar gelukkig gevoed werd dankzij de kunstenaars, muzikanten en schrijvers tijdens de Harlem Renaissance, groeide niet alleen uit tot een van Amerika’s bekendste en meest gevierde zwarte kunstenaars, maar werd ook degene die in 1977 samen met onder anderen Roy Lichtenstein en Andy Warhol de opdracht kreeg om de inauguratie van president Carter vast te leggen. Lawrence deed waar hij altijd in had uitgeblonken: Carter werd niet afgebeeld, alleen de mensen die buiten stonden te wachten. Carter was er blij mee. Dat zou in januari 2025 wel anders zijn geweest.
‘Wounded Man’ (1968 Gouache op papier, 74,9 x 55,9 cm).
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC