In Haarlem is voor het eerst in Nederland een marmeren beeld van Michelangelo te zien, naast vele tekeningen. Achter deze fascinerende monocultuur van mannelijk naakt gaat een verhaal schuil vol tegenstrijdigheden.
schrijft voor de Volkskrant over beeldende kunst en erfgoed.
Een kleine tentoonstelling over een kolossaal onderwerp, dat is De mannen van Michelangelo in het Teylers Museum. Twee zalen met tekeningen van vooral naakte mannen en als focus een onvoltooid beeld van Michelangelo getiteld Apollo/David, dat voor de gelegenheid vanuit Florence naar Haarlem is vervoerd. Daarmee is nu voor het eerst in Nederland een marmeren beeld van Michelangelo te zien.
Michelangelo was geobsedeerd door het mannelijk naakt, en paste dat toe waar hij kon. Desnoods lichtte hij een detail uit een oud verhaal, en blies dat op. Het meest sprekende voorbeeld daarvan is De strijd van Cascina, een werktekening op ware grootte ter voorbereiding van een fresco in het stadhuis van Florence. Dit enorme blad is verloren gegaan.
Wel overgeleverd zijn honderden varianten, kopieën en ook voorbereidende schetsen van onderdelen. Van die laatste bezit Teylers een paar heel mooie: elk van een naakte soldaat die zich schrap zet voor de strijd. De voorstelling draait om een veldslag van Florence tegen Pisa.
In een kroniek is kort sprake van enkele Florentijnse soldaten die op een snikhete dag een duik nemen in de rivier de Arno, en dan verrast worden door de vijand in aantocht. Dat zinnetje heeft Michelangelo uitvergroot tot een ingewikkelde constructie van tientallen blote kerels in verschillende poses, bezig zich af te drogen en naar hun wapen te grijpen.
Een scène waar geen generaal of soldaat graag aan wordt herinnerd, zou je denken. Maar Michelangelo koos ervoor in zijn jacht op spierbundels, biceps, benen en billen. En daarvan hangt het vol in de twee zalen van Teylers. Een flink aantal uit de eigen collectie, aangevuld met tekeningen zoals Studie voor Adam in de Sixtijnse kapel uit het British Museum. Het zijn tekeningen waar je naar blijft kijken, zo mooi, zo knap en zo vreemd als ze zijn.
Achter deze fascinerende monocultuur van mannelijk naakt gaat een groot verhaal schuil vol tegenstrijdigheden: over Michelangelo’s homoseksualiteit, over de mate van tolerantie daarvoor in 16de-eeuws Florence en over hoe dit alles zich laat rijmen met de religiositeit die ook bij Michelangelo zelf sterk leefde.
Dat Michelangelo hield van mannen, daarover is geen twijfel. Maar zijn liefde, getuige zijn correspondentie, gold vooral jonge knapen: efeben zoals die heetten in het oude Griekenland. Mooie jonge jongens, die worden bemind door oudere mannen. Plato’s dialogen zitten er vol mee.
Hier kleven al twee problemen aan, die Teylers met bewonderenswaardige flair te lijf gaat. Minderjarigen als romantisch object? En hoe verhield zich dat met de bovenmenselijke krachtpatsers die zijn kunst beheersen?
In de catalogus wordt de masculiniteit van Michelangelo’s gestalten enigszins omgeboetseerd in een beschouwing over ‘cross-gender images’, waarbij stereotype verbeeldingen van mannen en vrouwen worden versmolten in een bovenwereldlijk ideaal, geschapen naar het goddelijke evenbeeld. Spiritueel, niet sensueel.
Wat betreft Michelangelo’s evidente passie voor minderjarige jongens: in 16de-eeuws Florence waren amoureuze betrekkingen tussen minderjarige en volwassen mannen min of meer getolereerd. Experimenteren met seks tussen jonge mannen en vrouwen was, neem ik aan, zeker in de kringen waar Michelangelo zich bewoog, ondenkbaar. De knapenliefde was, al sinds de Griekse oudheid, het alternatief.
Daarbij oppert de catalogus dat de diepreligieuze Michelangelo dat verlangen volledig kanaliseerde in zijn kunst, een variatie op het patroon van oudere dichters als Petrarca en Dante, die hun onmogelijke liefde voor een heel jong meisje sublimeerden in hun poëzie.
Ja, ja, het zal wel, denkt je sceptische brein anno 2025 er het zijne van. Maar kijk nog eens goed naar die tekeningen. Het is toch wel waar dat al dat fysieke vertoon in die twee zalen van Teylers omgeven is met een bijzondere, ja, kuisheid. Een verheven beeldtaal, vaak een beetje afgewend van de kijker, die heel ver afstaat van de associatie met uitdagend naakt.
Niet dat ze niet sexy zijn. Ze zijn sensueel en kuis tegelijk, die mannen van Michelangelo. Dat is het bijzondere en ook geheimzinnige aan al die gestalten met hun grootse, sierlijke gebaren en hun anatomisch correcte spierbundels.
De tentoonstelling belooft een nieuwe blik op de wereld van deze tekeningen. Een onderdeel daarvan is de uitleg van Michelangelo’s gestalten als ‘non-binair’. Dat spreekt voor mij niet uit deze tekeningen. Bovenaardse schoonheid droeg voor Michelangelo vooral een mannelijk signatuur.
Als zijn wereld non-binair is, dan is het vrouwelijke element daarin wel heel ver weggestopt. Maar het is mooi hoe Teylers een verkenning heeft aangedurfd van deze complexe kwesties. Daarmee voegen ze toch een aspect toe aan de kunstwerken, die prachtige tekeningen met hun diepe premoderne ernst.
Michelangelo beschouwde zichzelf bovenal als beeldhouwer. Een voorstelling hakken uit een enkel blok marmer: dat was de moeilijkste kunst, waarin hij bovendien zijn specialiteit – de gedraaide gestalte – in volle omvang kon demonstreren.
Daarom is het mooi dat Teylers kans heeft gezien om het beeld Apollo/David te lenen. Apollo of David? Wie van de twee het voorstelt, weten we niet. Maar eigenlijk doet het er niet toe. Het is een prachtig voorbeeld van Michelangelo’s sculpturale benadering van de mannelijke anatomie.
Beeldende kunst
★★★★★
Teylers Museum, Haarlem, t/m 15/1
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant