Oorlog in Gaza Naast huizen, scholen en ziekenhuizen heeft het genocidale geweld in Gaza ook het culturele erfgoed vernietigd. Kunstenaars in Gaza proberen met geïmproviseerde materialen hun werk te delen. Zo ook Ahmed Muhanna, die voedselhulpdozen als zijn canvas gebruikt.
De Palestijnse kunstenaar Ahmed Muhanna, in zijn atelier in het Deir al-Balah-kamp.
Vroeger schilderde Ahmed Muhanna de zee naast zijn huis. Tegenwoordig vullen uitgehongerde kinderen en ogen vol pijn zijn canvas. Muhanna’s werk en leven werd de afgelopen twee jaar getekend door het genocidale geweld van Israël. Tussen brokken steen schetst hij de grootschalige verwoesting van zijn thuisland. „Elk geluid, elk verlies en elke nacht zonder licht wordt deel van mijn werk”, zegt de kunstenaar in een bericht aan NRC.
Sinds de oorlog begon in 2023 zijn er ruim 65.000 Palestijnen gedood in Gaza. In het gebied heerst een ernstige hongersnood doordat Israël hulpverlening aan de grenzen eerder dit jaar blokkeerde. Vorige week sloten Hamas en Israël een vredesakkoord, maar afgelopen twee jaar was overleven voor geen enkele Palestijn in Gaza gegarandeerd.
Voor de Palestijnse kunstenaar was zijn werk een reddingsboei tijdens de oorlog, een manier „om te ademen” terwijl de wereld om hem heen hem „verstikt”.
Muhanna hoopt dat zijn kunstwerken een getuigenis worden van de stemmen in Gaza. „Creëren gaat niet alleen over schoonheid; het gaat over overleven, het is de wereld eraan herinneren dat we er nog steeds zijn, nog steeds dromen, nog steeds mens zijn”, aldus de kunstenaar.
Werk van Ahmed Muhanna.
Terwijl het geweld voortduurde en de grenzen gesloten bleven, moest Muhanna improviseren. Hij begon te schilderen op wat hij kon vinden: brokstukken hout en stukken stof.
Uiteindelijk gebruikte hij de kartonnen verpakkingen van voedselpakketten van het Wereldvoedselprogramma (WFP). „Het gebrek aan materiaal wordt onderdeel van de boodschap: de creatie zelf wordt een daad van verzet”, aldus Muhanana. Door de dozen als zijn canvas te gebruiken – vaak met WFP-logo en de tekst „niet voor verkoop of ruil” nog zichtbaar – probeert Muhanna de pijn van zijn gruwelijke realiteit te verbinden aan de hoop die voedselhulp biedt.
Toen werknemers van het WFP Muhanna’s schilderijen zagen, waren ze gelijk onder de indruk. „We begrepen dat de voedselhulp die wij bieden meer is dan alleen hulp, maar een symbool voor het leven”, aldus Antoine Renard, WFP’s directeur voor Palestina in een verklaring.
Het WFP vond dat Muhanna’s kunst tentoongesteld moest worden. Met hulp van lokale organisaties, vrienden van Muhanna en journalisten werden veertig werken van de kunstenaar de grens over getransporteerd. „Het was niet makkelijk, elk stuk reisde alsof het een ziel met zich meedroeg”, zegt de kunstenaar.
Terwijl Muhanna zelf nog steeds vast zit in Gaza, gaat zijn werk in een vrachtwagen op een tournee door acht Europese steden. Op 13 en 14 oktober was de tentoonstelling te zien in Maastricht.
Het is zijn eerste expositie buiten Gaza: een droom die uitkomt, maar gemengde gevoelens met zich mee brengt. Het liefst stond Muhanna naast zijn kunst om de reacties van de bezoekers te ervaren. „Alhoewel wij vastzitten, reist kunst vrijuit, het overschrijdt grenzen en houdt onze verhalen in leven”, zegt Muhanna.
Werk van Ahmed Muhanna.
Omdat de grenzen streng bewaakt waren, was het moeilijk om kunst uit Gaza te krijgen. Vaak zijn internationale hulporganisaties zoals het WFP nodig om die mee te nemen. Toch zijn er hier en daar exposities. In New York opende recent een ‘Gaza Biennale’ met ‘paviljoens’ in verschillende steden over de hele wereld, waar kunst uit Gaza te zien is. In de Jordaanse hoofdstad Amman stelde het Darat-al-Funun museum maandenlang kunst uit Gaza tentoon. Ook daar exposerende schilders gebruiken geïmproviseerde materialen, zoals Sohail Salem die in notitieboekjes van de VN-organisatie voor Palestijnse vluchtelingen (UNRWA) tekent.
Werk van Ahmed Muhanna.
Werk van Ahmed
Werk van Ahmed Muhanna.
Israëlische aanvallen op Gaza hebben, naast huizen, scholen en ziekenhuizen, de afgelopen twee jaar ook een groot deel van de musea en culturele centra verwoest. Artiesten raakten soms hun hele oeuvre kwijt. The Art Newspaper meldde dat het Shababeek centrum voor hedendaagse kunst in maart 2024 onherstelbaar beschadigd was. Volgens Smithsonian Magazine werden er meer dan 20.000 kunstwerken bewaard.
„Het grootste deel van het artistieke erfgoed in Gaza is verloren gegaan en vernietigd”, zegt Mahmoud Abu Hashhash (54) vanuit Ramallah op de Westelijke Jordaanoever via een online gesprek met NRC. Abu Hashhash werkt sinds 1999 voor de Qattan Foundation, een Palestijnse organisatie die zich onder meer richt op kunst en cultuur in Palestina.
Al voor de oorlog in Gaza wilde Abu Hashhash een initiatief opzetten dat zich richt op het behoud van dat erfgoed. Vlak na 7 oktober 2023 lanceerde hij samen met zijn nicht het platform Artzone Palestine. Vanwege de oorlog besloot Abu Hashhash zich te richten op de digitalisering van vernietigde kunst in de Gazastrook. Praktisch gezien gaat dit om foto’s van schilderijen die kunstenaars in Gaza aan Artzone Palestine sturen om online tentoon te stellen. „Artiesten weten niet of ze de komende dagen blijven leven, maar ze geven om hun kunst”, zegt Abu Hashhash.
Het platform heeft inmiddels 1.200 kunstwerken gedigitaliseerd, ook Muhanna heeft zich aangesloten bij het initiatief. Die online kunst, in combinatie met geschreven teksten, is een poging het Gaza van voor de oorlog weer tot leven te brengen. „De schilderijen bestaan fysiek niet meer, maar we behouden hun DNA”, aldus Mahmoud Abu Hashhash.
Werk van Ahmed Muhanna
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC