Een van de meest legendarische voorstellingen van de in 2009 overleden choreograaf Pina Bausch, Kontakthof, is in een nieuwe uitvoering te zien. Bijzonder: op het podium staat een een flink aantal dansers uit de oorspronkelijke versie – zeventigers inmiddels. Precies zoals Bausch het ooit had gewild.
schrijft voor de Volkskrant over dans en (circus)theater.
‘Nee echt niet, dat gaat er heel krakkemikkig uitzien’, dacht oud-danser Ed Kortlandt (80), geboren in Amersfoort en van 1973 tot 1991 een mannelijk boegbeeld van het beroemde Tanztheater Wuppertal, opgericht door de legendarische choreografe Pina Bausch (1940-2009). Pina’s zoon Salomon (44) had hem gevraagd of hij met de originele cast van 47 jaar geleden de iconische dansvoorstelling Kontakthof (1978), over het menselijk verlangen naar tederheid, één keer wilde hernemen.
Eind jaren zeventig creëerden twintig dansers met Bausch een choreografie van drieënhalf uur over relationeel geklungel met verleiding, aandacht en afwijzing en bijbehorende angsten, verliefdheden en teleurstellingen. Met deze ontroerende voorstelling over toenaderingspogingen – en met Café Müller uit datzelfde jaar – brak Bausch internationaal door als grondlegger van emotioneel danstheater.
De in Solingen geboren balletdanser, danspedagoog en choreograaf pionierde in provinciestad Wuppertal met een intuïtieve, associatieve danstheaterstijl, waarbij ze haar dansers bestookte met vragen over hun gevoelens, ervaringen en herinneringen, en de antwoorden vervolgens liet dansen. Uitleg bleef achterwege.
Aanvankelijk reageerden kenners kritisch: ze vonden het geen virtuoze dans of ballet. Maar later wist Bausch miljoenen mensen diep te raken met haar dansers die hun lichamen soms rauw, nerveus en panisch konden laten rillen en trillen van vreugde en verdriet.
Zoon Salomon had van anderen vernomen dat het een wens was van zijn plots overleden moeder (vijf dagen nadat bij haar op 68-jarige leeftijd kanker was geconstateerd) om ooit met de dansers uit 1978 dat verkikkerde aantrekken, rondcirkelen en afstoten opnieuw uit te voeren. Niet met de energie van kwieke twintigers en dertigers, maar met de levenservaring van kwetsbare senioren.
Hoe zou de ouderdom dit stuk over fysiek verlangen naar romantiek veranderen? Zijn moeder had weliswaar nieuwe versies van Kontakthof gemaakt, in 2008 bijvoorbeeld met tieners zonder danservaring en in 2000 met gepensioneerde amateurdansers uit haar thuisstad. Deze Kontakthof – Ein Fest mit Wupertalern, mit Damen und Herren ab 65 bleef gelukkig ver van een sentimentele bejaardenavond.
Ook het huidige ensemble van Tanztheater Wuppertal danst de choreografie soms nog. Maar het droomidee, om de dansers te herenigen waarmee zijn moeder het stuk had gemaakt, bleef in Salomons hoofd rondzingen.
De tijd drong: zes van de twintig dansers waren inmiddels overleden. Vijf bleken fysiek niet meer in staat te performen. Voor hen, dacht de enige erfgenaam van Bausch’ oeuvre, kon hij waarschijnlijk vervangers vinden uit latere casts van Kontakthof. Maar dan moest het actieve deel van de nog levende dansers het avontuur aan durven gaan. ‘No way’, antwoordde Kortlandt.
‘Daar ben ik te ijdel voor. Ik heb de afgelopen jaren met mijn vrouw en een glas wijn ontspannen voor de buis gezeten. Ik kan alleen maar tegenvallen. Ik heb bovendien jarenlang anderen gecorrigeerd tijdens het instuderen van Pina’s werk. Iedereen zal mijn autoriteit bevragen wanneer ze zien dat ik uit vorm ben.’
Arthur Rosenfeld (73), de enige andere Nederlander binnen de originele cast, zag de lol er wel van in; hij is in Nederland bekend van voorstellingen met zijn vrouw Ana Teixido en hun Rotterdamse jeugddansgroep De Meekers. ‘Maar mijn jaren bij Pina blijven mij ook achtervolgen’, lacht hij.
‘Zo’n reünie kan best vrolijk uitpakken. Kletsen en klagen over nieuwe en versleten heupen – we zijn er allemaal vertrouwd mee.’ Hij kan het nog aan, belooft hij. ‘Ik mediteer veel, en geef sinds onze verhuizing naar Barcelona meditatietraining. Ik heb laatst nog als performer aan een Spaanse theatertournee meegedaan.’
Maar Kontakthof is andere koek, zeker ook voor de vrouwen die op hakken moeten dansen. ‘Dat is fysiek heel veeleisend. Die 200 minuten redden we niet meer. Wat durven of mogen we schrappen, nu Pina er niet meer is?’
Dat Kontakthof – Echoes of ’78 toch met negen leden van de oercast de planken heeft gehaald, een internationaal succes blijkt en de komende dagen in het Haagse Amare staat, is vooral te danken aan choreograaf Meryl Tankard (70), een van de dansers van het eerste uur.
Zij danst niet alleen mee, ze heeft ook iedereen, inclusief Salomon, weten te overtuigen met een nieuwe filmische bewerking van een kleine twee uur. Daarbij vormen geprojecteerde archiefbeelden uit 1978 een echo uit het verleden; andersom zijn de ouder geworden dansers een doorleefde weerspiegeling van hun jongere zelf.
De ontbrekende dansers worden niet vervangen. De lege zitplekken op de stoelenrij maken het gemis zichtbaar en voelbaar. Op het podium grijpen de dansers in de lucht bij een omhelzing, of leunen ze tegen een onzichtbare schouder, van degene die er ooit stond. In korrelig zwart-wit zie je op doek de beweeglijke herinnering.
Na een optreden tijdens het Theatertreffen in Berlijn, een prestigieus festival dat de beste theatervoorstellingen van het Duitse seizoen selecteert (waaronder tot veler verrassing deze dansvoorstelling), vertelt Tankard hoe ze na het telefoontje van Salomon vroeg om alle opnamen van de originele Kontakthof. Ze kreeg 24 banden met ruw materiaal, toen al bedoeld om de choreografie terug te halen.
Het toeval wilde dat de jonggestorven Rolf Borzik (1944-1980), kostuum- en decorontwerper van Tanztheater Wuppertal en toenmalig levenspartner van Bausch, in 1978 met een net aangeschafte videocamera uit de losse pols beelden schoot van Kontakthof-scènes. ‘Het zijn zwart-witfragmenten vanuit verschillende standpunten, dicht op de huid gefilmd. Daar heb ik met mijn man, fotograaf Régis Lansac, secuur een goedlopende compilatie uit samengesteld.’
De Australische is vertrouwd met het editen van dans en film; ze heeft naast haar dans- en choreografiecarrière een filmopleiding gevolgd en dansdocumentaires gemaakt. ‘Het was een megaklus deze reeks beelden zo te monteren dat wij er synchroon op konden dansen. De choreografie zat nog bij iedereen goed in het fysieke geheugen.
‘Tijdens de repetities kwam steeds meer energie los. We voelden ons met de week jonger worden. Maar we mochten niet uit de pas lopen met de filmbeelden. We moesten Pina’s choreografie aanpassen, door een slowmotion, of door minder herhalingen van diagonale of horizontale dansrijen vol groteske swingpassen. Ik heb alles minutieus ingekort, met behoud van het originele karakter.’
Tankard wist de 80-jarige Kortlandt te overtuigen mee te doen, net als Jo Ann Endicott (75), Elisabeth Clarke (72), Beatrice Libonati (71), Anne Martin (72), Lutz Förster (72) en John Griffin (78, inmiddels emeritus hoogleraar dansnotatie).
En de 73-jarige Rosenfeld: ‘Wonderlijk hoe we naadloos terugvallen in vroeger contact, inclusief onderlinge concurrentie, vooral tussen de mannen. Maar we maken ons niet meer druk om gedoetjes van toen. We zijn ouder, wijzer en kaler.’
Het nostalgische decor en de feestmuziek uit de jaren dertig – een verwijzing naar de aanzwellende dreiging waaronder Bausch’ ouders een hotel uitbaatten – ademen exact de sfeer van de oorspronkelijke voorstelling, vernoemd naar een Duitse ontmoetingsplaats voor betaalde seks. Rosenfeld herinnert zich hoe ze, om ‘het gedrag van de mensheid ook op dit vlak te bestuderen’, gezamenlijk naar zo’n plek op de Reeperbahn in Hamburg gingen. ‘Achter elke pilaar in een parkeergarage ging een vrouw schuil, het waren best wel chique prostituees.’
Ook het antieke kermispaard pronkt weer links op toneel; Clarke vraagt het publiek wederom een muntje om ‘extatisch’ te kunnen paardjerijden. En de eendjes zwemmen tijdens een ingekort videofragment uit een natuurdocumentaire nog altijd van links naar rechts over de Elbe – subtiel commentaar op de Muur tussen Oost- en West-Duitsland.
Alles lijkt hetzelfde, maar door de levenservaring van de dansers krijgt gretige wellust een nieuwe lading: speelser, grotesker en soms ook agressiever en verdrietiger, alsof een trauma na al die jaren nog steeds sluimert in een (vrouwen)lichaam. En natuurlijk voel je de afwezigheid van danscollega’s die er niet (meer) zijn.
Hebben ze ook Bausch gemist bij het opnieuw instuderen van Kontakthof? Natuurlijk, beamen ze alle drie. In koor: ‘Pina is erbij! We voelen haar aanwezigheid.’
Zo spiritueel denkt de als jurist opgeleide Salomon niet. De vraag wat zijn moeder van Kontakthof – Echoes of ’78 zou vinden, laat hij het liefst onbeantwoord. ‘We kunnen het haar niet vragen. Misschien is het mijn juridische achtergrond, maar ik hou er niet van te antwoorden voor mensen die er niet meer zijn. Ik zou de suggestie aanmatigend vinden dat ik het weet omdat ik haar zoon ben. Maar ik ben blij dat Meryl met deze bewerking de kern raakt van mijn moeders werk. Dat had ik niet durven dromen.’
Bij alle beslissingen over haar erfgoed moet Salomon, in 1980 geboren uit een relatie van Bausch met de Chileense schrijver, criticus en dichter Ronald Kay (1941-2017), afwegen hoe te handelen in haar geest. ‘Ik heb het weleens met mijn moeder gehad over hoe we haar oeuvre van een kleine vijftig choreografieën in een stichting zouden onderbrengen. Maar er was geen masterplan. Haar dood kwam te snel.’
De destijds 29-jarige Salomon, die mensenrechtenadvocaat wilde worden, brak zijn tweede master af, richtte met zijn vader de Pina Bausch Foundation op en besloot zijn leven te wijden aan het bewaken en levend houden van haar erfgoed.
Dat was niet eenvoudig; door haar onverwachte overlijden verkeerde het gezelschap in Wuppertal lange tijd in shock. Inmiddels vertolkt de groep weer zo’n zeventig performances per jaar, choreografieën van Bausch maar ook nieuw werk van gastchoreografen en aangestelde artistiek leiders.
Sinds Pina’s dood in 2009 zwaaiden vijf choreografen de scepter over haar gezelschap. De in 2022 aangetrokken Boris Charmatz, een Franse choreograaf met revolutionaire ideeën over het museaal conserveren van dans, vertrok afgelopen zomer voortijdig als artistiek leider, zonder toelichting. Ook Salomon hult zich in stilzwijgen. ‘Dat is zo afgesproken.’
Wel benadrukt hij het belang van het levend houden voor nieuwe generaties en het instuderen van choreografieën met oud-dansers die de juiste intenties uit eerste (of inmiddels tweede) hand belichamen. ‘Mijn moeder duidde niet of nauwelijks de betekenis van haar choreografieën en werkwijze. Des te belangrijker dat háár dansers het werk zorgvuldig overdragen. Bij voorkeur werken we intensief samen, zoals met onze Britse partner Sadler’s Wells Theatre. Dan zijn we er zeker van dat aan de juiste voorwaarden wordt voldaan.’
Met dit Londense danstheater maakte de Pina Bausch Foundation drie jaar geleden de succesvolle coproductie The Rite of Spring. Samen met de Senegalese grootheid Germaine Acogny en haar École des Sables uit Toubab Dialao werd Das Frülingsopfer (1975) van Bausch hernomen, gedanst door dansers uit veertien Afrikaanse landen en internationaal gepresenteerd.
Ook het aantal verzoeken om Bausch’ Sacre te mogen uitvoeren beleeft dit jaar een piek; de wereldpremière was vijftig jaar geleden. Sowieso stromen dagelijks vanuit de hele wereld verzoeken binnen haar werk te mogen dansen. Van studenten op internationale dansacademies tot topgezelschappen. ‘Niet iedere aanvraag getuigt van feeling met haar werk, haar intuïtieve werkwijze en artistieke persoonlijkheid. Soms willen ze vooral furore maken met haar naam. Modernisering van haar werk streef ik niet na. Mijn moeders choreografieën zijn tijdloos en goed zoals ze zijn. Die paar die dat niet zijn, kunnen we beter in het archief laten.’
Liggen er nog meer droomwensen van zijn moeder op de plank? Salomon Bausch glimlacht. ‘Ikzelf ben al vanaf 2013 bezig met de realisatie van een Pina Bausch Zentrum in Wuppertal, al loopt dat vertraging op door langdurig overleg over gedeelde financiële verantwoordelijkheden. Het wordt een voor iedereen toegankelijke, creatieve ruimte, waar mensen onderzoek kunnen doen en voorstellingen, workshops en tentoonstellingen haar werk ontsluiten.’
Zijn Pina Bausch Foundation heeft de Pools-Amerikaanse architect Liz Diller, bekend van de High Line in New York en The Broad in Los Angeles, gevraagd nieuwbouw te ontwerpen in samenhang met een verbouwing van het huidige Schauspielhaus. Een tijdspad voor de beoogde opening durft hij niet te geven. Lichte zucht: ‘Het vraagt tact en geduld om afspraken te maken en contracten te sluiten. Maar ik kom net van een vergadering. Er zit beweging in.’
Kontakthof – Echoes of ’78 van Meryl Tankard naar Pina Bausch, door Sadler’s Wells, Pina Bausch Foundation en Tanztheater Wuppertal. 15, 16, 18 en 19/10 in Amare, Den Haag.
Café Müller door De Warme Winkel
De Nederlandse theatergroep De Warme Winkel maakte in 2016 een voorstelling over plagiaat en intellectueel eigendom. Drie acteurs en drie stagiaires kopieerden, na een gesprek over authenticiteit en de waarde van podiumkunstwerken, Café Müller (1978) van Pina Bausch. Het decor van Rolf Borzik werd voor bijna 20 duizend euro exact nagemaakt, de beroemde caféstoelen incluis.
Omdat De Warme Winkel speelt De Warme Winkel plagiaat thematiseerde, besloten ze geen toestemming te vragen. ‘We dachten dat het kansloos was’, vertelt acteur Vincent Rietveld (48). ‘Is het dans wanneer acteurs dansers naspelen?
‘Onze Antwerpse coproducent De Singel wilde echter hun goede relatie met Tanztheater Wuppertal niet verstoren door ons een werk van Bausch te laten stelen. Ze lieten in allerijl Salomon komen. Die gaf uiteindelijk toch nog toestemming voor 21 speelbeurten, best tof.
‘Ze kwamen met een bus dansers uit Wuppertal naar onze voorstelling in Brussel. We kregen juichende kritieken en werden geselecteerd voor het Theaterfestival en de Nederlandse Dansdagen. We konden internationaal toeren en waren vol van ons succes.
‘Maar voor die extra optredens gaf de Pina Bausch Foundation geen toestemming meer. Zij vonden onze vraag voor verlenging van de rechten ongepast. Destijds was ik boos, achteraf begrijp ik het. Ze hadden afspraken met een ander dansgezelschap over Café Müller.
‘We hebben tijdens de allerlaatste voorstelling het hele decor live door een shredder gehaald, terwijl wij op muziek van Purcell nog een keer dansten. Iedere toeschouwer kreeg een stukje Café Müller. Episch. Ons rest een steengoed verhaal.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant