Evolutie Waarom blijven bij sommige soorten grootmoeders zo lang leven? In de biologie is het verschijnsel lange tijd een raadsel geweest.
Een vrouwelijke berggorilla.
Ook gorillavrouwen kennen een menopauze. Ze blijven lang leven ná het einde van hun vruchtbaarheid. Dat is bijzonder, want er zijn weinig diersoorten waarbij zoiets voorkomt. Deze week rapporteren twee biologen van het Max Planck Instituut in Leipzig, Nikolaos Smit en Martha Robbins, in de PNAS hun analyses van in het wild levende gorillavrouwen, in het Oegandese Bwindi Impenetrable Park.
Bijna een derde van de vrouwen (zeven van de 25) bleek meer dan tien jaar door te leven nadat ze door ouderdom onvruchtbaar waren geworden. Dat is ongeveer een kwart van hun volwassen levensduur, ruim genoeg om als ‘postreproductief overleven’ te worden gekwalificeerd. De leeftijden van de gorillavrouwen werden conservatief geschat op grond van de bekende leeftijden van hun bekende nageslacht, maar ook op basis grond van haarverlies.
Dezelfde twee biologen publiceerden eerder dit jaar ook al een verrassend onderzoek over gorillavrouwen. Ze ontdekten toen dat in groepen met meerdere mannetjes vrouwelijke gorilla’s vaak dominant waren over minstens één van de volwassen mannen. Dat is opvallend omdat gorillamannen ongeveer twee keer zo groot zijn als gorillavrouwen.
Mensen zijn totaal gewend aan krachtig overlevende grootmoeders, maar in de biologie is het verschijnsel lange tijd een raadsel geweest. Want genen die niet leiden tot meer nageslacht geven in de evolutie geen extra voordeel, na de vruchtbare leeftijd is de natuurlijke selectie ‘uitgewerkt’. Dat treft vooral vrouwen, omdat mannen wel tot op hoge leeftijd kinderen kunnen krijgen. Bij mensen is in de afgelopen decennia vastgesteld dat in ‘natuurlijke’ omstandigheden (bij jager-verzamelaars) post-menopauzevrouwen nog steeds een belangrijke bijdrage leveren aan het overleven van hun nageslacht, vooral in de bijvoeding van de kleinkinderen. In een complexe mensensamenleving vol onderlinge hulp en samenwerking is het dus heel aannemelijk dat de natuurlijke selectie daarom het overleven van postreproductieve vrouwen gestimuleerd heeft. Het grootmoedereffect werd de ontdekking indertijd genoemd.
Bij andere dieren werd het effect tot nu toe bij maar een paar langlevende soorten gezien, zoals chimpansees en tandwalvissen. De dood van een orkagrootmoeder blijkt zelfs vrij rampzalig te zijn voor haar kleinkinderen. Als oma dood is wordt de sterftekans van jonge kleinkinderen soms zes keer zo groot, werd in een baanbrekend onderzoek uitgerekend. Dat kan liggen aan directe voedselhulp, maar ook aan belangrijke kennis van voedselbronnen van die ‘oude wijze’ orkavrouwen.
Bij chimpansees is de menopauze alleen nog gevonden in één specifieke groep in Oeganda, de Nogogo-groep in het Kibale National Park. Dat die chimpvrouwen lang doorleefden na het einde van hun vruchtbaarheid was helder, maar het was onduidelijk of die vrouwen wel überhaupt kónden bijdragen aan de overleving van hun kleinkinderen. Want hun dochters verlaten al jong de groep, zoals bij chimpansees gebruikelijk is, en hoe kunnen de chimpoma’s weten welke chimpbaby’s kinderen van hun zónen zijn, in het extreem promiscue chimp-voortplantingssysteem? Andere hypotheses werden dus opgeworpen, Hebben de vrouwen misschien gewoon geluk, in het voedselrijke bos zonder veel natuurlijke vijanden? Of is er toch een evolutionaire reden om geen kinderen meer te krijgen: om concurrentie te voorkomen met hun reeds geboren kinderen?
In hun analyse van de gorillavrouwen grijpen de biologen in de PNAS terug op deze discussie over chimpansees. Want een oudere gorillavrouw heeft nog minder directe familie om zich heen dan die chimpanseevrouwen. Ook jonge gorillavrouwen verlaten hun geboortegroep, en zelfs volwassen gorillavrouwen die al kinderen hebben, doen dat, om elders hun heil te zoeken. Gorillagrootmoeders hebben nog minder kleinkinderen in de buurt. Smit en Robbins zien daarom wel wat in de ‘moederhypothese’. Dat is dat de menopauzegorillavrouwen vooral hun (grotere) kínderen helpen. Want oudere gorillavrouwen die (al) onvruchtbaar zijn, zijn veel fitter dan even oude vrouwen die nog wel aan het baren zijn, merken ze op. Maar nader onderzoek is nodig, schrijven ze.
En wie weet hebben de gorilla’s gewoon een goed leven in dat Bwindi Impenetrable Park. Er zijn bijvoorbeeld geen luipaarden, de belangrijkste natuurlijke vijand van de gorilla. Maar evengoed, schrijven Smit en Robbins, omdat de meeste andere gorillagroepen dankzij menselijk ingrijpen in slechte omstandigheden leven, zou elders dat lange vrouwenleven misschien anders ook wel normaal kunnen zijn.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC