Politiek In Friesland wordt één op de drie gemeenten bestuurd door een waarnemend burgemeester. Door ziekte, vertrek en bestuurlijke crises moeten posten tijdelijk worden ingevuld. Het is zowel een noodoplossing als een manier om talent te scouten.
De raadszaal van de gemeente Terschelling, in het gemeentehuis in West-Terschelling.
Anja Haga was wel verbaasd toen Arno Brok, commissaris van de koning van Friesland, haar vorig jaar vroeg of ze waarnemend burgemeester wilde worden. Het voormalig Statenlid van Friesland en Europees Parlementslid had het burgemeesterschap nooit overwogen. Twee weken later was ze niettemin waarnemend burgemeester van de Friese gemeente Dantumadiel.
Brok drinkt wel vaker koffie met mensen die hij als geschikte waarnemend burgemeesters beschouwt. Afgelopen maanden had hij die hard nodig: in Friesland kwamen meerdere posten vrij door ziekte en doordat burgemeesters naar andere gemeenten verkasten. Ameland, Dantumadiel, Weststellingwerf, Waadhoeke, Terschelling en Tytsjerksteradiel hebben momenteel een waarnemer. Daarmee heeft een op de drie gemeenten in de provincie zo’n waarnemer. Landelijk is dat ongeveer een op de negen.
Een ‘gewone’ burgemeester wordt gevonden nadat de gemeenteraad een sollicitatieprocedure heeft opgesteld. De raad draagt vervolgens de voorkeurskandidaat voor aan de minister van Binnenlandse Zaken, dan gaat het advies naar de koning, die hem of haar benoemt.
Gezien de aankomende gemeenteraadsverkiezingen in maart, besloot Brok waarnemers aan te stellen. „Het is niet gepast nu een vacature open te stellen. Dan laat je een gemeenteraad, die nog maar even zit, vlak voor de verkiezingen bepalen wie de komende zes jaar dienstdoet als burgemeester„, zegt Brok.
Een waarnemend burgemeester wordt door de commissaris van de koning aangesteld wanneer een gemeente langere tijd geen burgemeester heeft. Dat gebeurt bijvoorbeeld voor de duur van het sollicitatieproces van een nieuwe burgemeester, bij een herindeling (als gemeenten fuseren) of bestuurlijke problemen, zoals op Terschelling. In 2022 zegde een deel van de gemeenteraad op het eiland het vertrouwen in burgemeester Caroline van de Pol op. Ze vertrok in december 2023, sinds januari 2024 is Roel Cazemier waarnemer.
Brok kiest samen met kabinetschef Niels de Vries de waarnemend burgemeesters. „We kunnen zo mensen in aanraking laten komen met het vak en talenten scouten„, vertelt Brok. „Waarnemers kunnen tegelijkertijd ervaring opdoen om daarna hopelijk door te stromen en ergens een burgemeesterschap te krijgen.”
Sommige gemeenten vinden het maar lastig een kroonbenoemde burgemeester te vinden. Tussen 2016 en 2023 daalde het gemiddeld aantal sollicitanten per vacature vanwege arbeidskrapte van dertig naar achttien, zo bleek uit een onderzoek van het ministerie van Binnenlandse Zaken.
Een waarnemer vinden is echter geen probleem in Friesland, zegt Brok. „Friesland heeft maar achttien gemeenten. Ik heb collega’s die veertig gemeenten hebben. Wij kunnen meer tijd investeren in waarnemers zoeken.”
Raadszaal van de gemeente Ameland, in het gemeentehuis in Ballum.
Raadszaal van de gemeente Dantumadiel, in het gemeentehuis in Damwoude.
Zo vond hij Anja Haga (48), sinds november 2024 waarnemend burgemeester van Dantumadiel. „Een vrouw met een goed cv. Ze is jarenlang fractievoorzitter geweest van de ChristenUnie in de Provinciale Staten in Friesland. Ook was ze Europarlementariër. Ik vond haar een burgemeesterstype.”
Een ‘burgemeesterstype’ moet naast een imposante loopbaan ook andere kwaliteiten hebben, zegt Brok. „Je moet boven de partijen staan en die kunnen verbinden. Je moet neutraal maar ook weerbaar blijven en tegen de druk kunnen.”
Als een gemeente een waarnemer behoeft, vraagt Brok de fractievoorzitters van de gemeenteraad een profielschets op te stellen. „In Dantumadiel wilden ze bijvoorbeeld een Friese kandidaat, die de taal goed spreekt.”
Brok legt altijd één kandidaat voor. „Als ik mij aan de profielschets houd, is iedereen tevreden. Je wilt ook niet te veel kandidaten vragen.”
Een kandidaat moet meestal snel beslissen. Tussen het moment dat commissaris Brok aan Haga vroeg of ze waarnemend burgemeester wilde worden en haar installatie, zaten twee weken. „Dan zit je ineens in het gemeentehuis. On the job moest ik het leren”, zegt Haga. „Mijn ervaring in het openbaar bestuur heeft geholpen. In Friesland kende ik al veel bestuurders en burgemeesters. Doordat ik ook wethouder ben geweest, weet ik hoe een gemeente werkt.”
Vaak is een waarnemend burgemeester een ervaren oud-bestuurder, die snel beschikbaar is en niet ingewerkt hoeft te worden. Karen Heerschop (65) is bijvoorbeeld een van de meest ervaren waarnemers van Nederland – kroonbenoemd burgemeester is ze nooit geweest. Sinds maart is ze waarnemer in de gemeente Houten, in Utrecht. Daar vertrok burgemeester Gilbert Isabella na een kritisch rapport over de omgangsvormen op het gemeentehuis.
„Ik vind waarnemen een mooie manier van besturen”, vertelt Heerschop. „Je hebt een onafhankelijke positie, op afstand van lokale politieke belangen. Je komt soms in een gemeente terecht waar iets speelt. Dan kun je de rust terugbrengen, eventuele tegenstellingen overbruggen of partijen laten samenwerken.”
Heerschop kwam „van het ene waarnemerschap in het andere terecht” en heeft daardoor al vaak ‘het proces’ doorlopen. Ze maakt meteen afspraken met alle raadsleden. Met het personeel houdt ze elke week een verjaardagslunch. „Dan bied ik alle medewerkers die in die week jarig zijn een lunch aan. Zo heb ik ze allemaal in één jaar gezien en dan spreek ik ook mensen die ik anders niet zo snel zou tegenkomen, zoals die van de buitendienst.”
Haga zou eigenlijk in Dantumadiel een jaar waarnemen, totdat een nieuwe, kroonbenoemde burgemeester was aangesteld. Maar vlak nadat de vacature afgelopen mei was verspreid, brak een bestuurscrisis uit in de gemeente. Er solliciteerden vervolgens maar vijf mensen. Daarom besloot Brok de vacature pas na de gemeenteraadsverkiezingen weer open te stellen. Volgens Brok komt het vaker voor: „Hommeles in de gemeenteraad nodigt niet uit tot solliciteren.”
Vanwege de bestuurscrisis blijft Haga langer. „Ik zit er nu bijna een jaar, ken de mensen en de dossiers. Omdat het onrustig is geweest, is het voor de stabiliteit goed dat er nu niet wéér een nieuwe burgemeester komt.”
Raadszaal van de gemeente Tytsjerkstradiel, in het gemeentehuis in Burgum.
Nederland, Franeker, 08-10-’25; De raadszaal van de gemeente Waadhoeke in het gemeentehuis in Franeker.Foto: Kees van de Veen
Brok noemt voormalig Tweede Kamerlid van de ChristenUnie Stieneke van der Graaf (41) een ‘burgemeesterstalent’. „Ze is oud-Tweede Kamerlid en heeft tien jaar ervaring in de Provinciale Staten van Groningen. Ze kwam ‘weer op de markt’, toen heb ik met haar over het waarnemerschap gepraat.”
In mei werd ze aangesteld in Weststellingwerf, nadat burgemeester André van de Nadort naar Waadhoeke vertrok om de ongeneeslijk zieke burgemeester Marga Waanders te vervangen. „Van der Graaf kan nu ervaring opdoen en zo hebben we een jonge vrouw die dadelijk kan doorstromen”, vertelt Brok.
Waar Haga nooit over het burgemeesterschap had nagedacht, had Van der Graaf dat wel. „Deze rol leek me al langer mooi om te mogen vervullen”, zegt ze. „In mijn vorige functies had ik veel contact met burgemeesters en goed zicht op hun rol. Toen ik de Tweede Kamer verliet, heb ik me voorbereid, onder meer op het gebied van openbare orde en veiligheid. Ik heb een crisisoefening meegemaakt en met burgemeesters meegelopen.”
Het bevalt haar goed. „Het is betekenisvol. Ik werk nu voor het eerst in het lokale bestuur, dicht bij de mensen, waar de overheid voor velen voor het eerst een gezicht krijgt. En je kunt als burgemeester verschil maken.”
Ook Haga is positief. „Het is veel leuker dan ik had gedacht. Het is afwisselend en je moet snel schakelen. Het ene moment zit je een raadsvergadering voor, dan heb je een overleg met de politie en de brandweer, dan bezoek je een echtpaar dat 65 jaar is getrouwd.”
Waar Brok het aanstellen van waarnemers als mogelijkheid ziet om talent te scouten, vindt hij het ook belangrijk dat Friesland weer vaste burgemeesters krijgt na de gemeenteraadsverkiezingen. „Een kroonbenoemde burgemeester wordt aangesteld voor minimaal zes jaar en kan daardoor veel dieper en breder werken dan een waarnemer. En dat verdient elke gemeente.”
Raadszaal van de gemeente Weststellingwerf, in het gemeentehuis in Wolvega.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC