Wereldexpo Osaka Iedere Wereldtentoonstelling wil een spectaculaire toekomstvisie uitdragen en de Expo 2025, in het Japanse Osaka, was geen uitzondering. Nu het evenement is afgelopen, dringt de vraag zich op wat daarvan beklijft.
Bezoekers op de slotdag van de Wereldexpo in het Japanse Osaka. Op de tentoonstelling kwamen zo'n 25 miljoen mensen af.
Op een lopende band draaiden voedselresten rond in de richting van een zwart gat in de muur. Aan de andere kant daarvan liepen bezoekers over bruggen langs glimmende metalen tanks waarin het afval belandde. „Bezoekers bewegen in het gebouw door een kringloop, van afval naar herboren materiaal”, vertelde medewerker Toshiki Omori toen NRC een bezoek bracht aan het Japanse paviljoen op de Wereldexpo in Osaka. „Wat zijn functie heeft vervuld, krijgt hier een nieuw leven.”
Het organisch afval van het tentoonstellingsterrein werd volgens de informatieborden verwerkt tot biogas, maar de installatie stond stil. „Het is om een indruk te geven aan bezoekers”, legde Omori uit. Op vragen over hoeveel energie werkelijk wordt opgewekt, volgde een ongemakkelijke reactie: „Daar kunnen we geen antwoord op geven.”
Het paviljoen – maandag was de laatste dag van Expo 2025 – toonde niet zozeer wat Japan is, maar vooral wat het wil zijn. Niet de vergrijsde economie met stilvallende innovatie en wetenschappelijke stagnatie die de cijfers laten zien, maar een land waarin technologie en duurzaamheid in harmonie lijken samen te vallen met de toekomst.
Al sinds de eerste wereldtentoonstelling in Londen in 1851 gebruiken landen het spektakel om zichzelf op deze manier opnieuw uit te vinden. De Leidse onderzoeker Florian Schneider noemt het „utopische ruimtes die dromen over de toekomst laten zien”. In Osaka lijkt die observatie opnieuw te kloppen.
Zes maanden lang moest op het kunstmatige eiland Yumeshima in de baai van Osaka te zien zijn hoe technologie en duurzaamheid elkaar kunnen versterken. De Expo presenteerde zich, onder het motto „Designing Future Society for Our Lives”, als een laboratorium voor de toekomst. Het terrein symboliseerde een duurzame, circulaire economie. Bezoekers wandelden er door tientallen paviljoenen waarin landen en bedrijven hun visies op de toekomst toonden. Achter de glanzende façades heerste hoop en utopisch denken.
Dat was ook te zien in het matzwarte paviljoen dat robotonderzoeker Hiroshi Ishiguro ontwierp, omhuld door nevel die ritmisch uit de muren pulseerde. Binnen dansten humanoïde robots op hypnotiserende muziek, een theatrale verbeelding van zijn overtuiging dat mensen hun geest ooit zullen kunnen overzetten in machines.
„Ik geloof dat technologie ons kan bevrijden”, zei hij, verwijzend naar de sociale problemen waar Japan al decennia mee worstelt, zoals vergrijzing en stijgende zorgkosten. „Misschien zullen we ooit lichamen kunnen wisselen alsof we van jas veranderen.”
Voor Ishiguro is dat geen fantasie, maar de logische volgende stap in de menselijke evolutie. „We geloven in Japan dat alles een ziel kan hebben, ook machines. Uiteindelijk zal de hele wereld Japan worden.”
Maar achter die futuristische schone schijn schuilden op de Expo heel hedendaagse technische problemen. De bouw op het drassige Yumeshima liep uit, en de kosten verdubbelden. Er werden enige tijd gevaarlijk hoge concentraties methaangas gemeten, afkomstig uit het ontbindende afval waarop het eiland gebouwd is, treinen vielen uit op een drukke dag waardoor duizenden bezoekers tot diep in de nacht vastzaten, en mobiele internetverbindingen haperden.
„De Expo opent met een mix van regen, opwinding, wachtrijen en verwarring”, schreef de krant Asahi Shimbun direct na de opening. Door gebrekkig internet konden de QR-codes op entreebewijzen niet verwerkt worden en ontstonden lange rijen, terwijl juist was beloofd dat er geen wachttijden zouden zijn. Vanwege zware buien keerden veel bezoekers terug naar huis, waardoor het nabije treinstation te druk werd en enkele mensen gewond raakten bij een val van de glibberige trappen.
Medewerkers van de Wereldtentoonstelling hielden maandag op de slotdag een vlaggenparade.
De in Osaka geboren schrijfster Kaoru Takamura was bij de sluiting nog scherper in haar oordeel: „De Expo toont op pijnlijke wijze de verzwakking van onze nationale kracht”, aldus de invloedrijke intellectueel na haar bezoek. „Japan is niet langer het land dat trots kan zijn op zijn economie, technologie en cultuur. Dat maakt me somber.”
Terwijl de organisatie van de Expo met haar grootste visies worstelde met modder en vertragingen, toonden Japanse bedrijven zich nuchterder over wat haalbaar is. Zoals directeur Kiyohito Nakahama van het paviljoen van Panasonic, staand bij een tank vol groene vloeistof die tussen de tomatenplanten. „Hiermee laten we planten sneller groeien. Vanaf volgend jaar is het op de markt.” Doorzichtige zonnepanelen, even verderop, zijn ook als ramen te gebruiken. „Ze laten licht door, maar wekken tegelijk energie op.”
Panasonic investeerde miljoenen in zijn paviljoen, maar niet in de eerste plaats om technologie te laten zien. Het hoofddoel was „naamsbekendheid bij de jeugd”, volgens Nakahama. Het bedrijf dat ooit groot werd met televisies en airconditioners richt zich nu onder meer op kunstmatige intelligentie en energieoplossingen. Maar daardoor raakt het wel het contact met de normale consument kwijt. De aanwezigheid op de Expo moet dat herstellen.
„Onderzoek zegt dat we bij de kinderen moeten beginnen”, aldus Nakahama. Honderd kinderen dachten daarom mee over de vormgeving van het paviljoen, over de verlichting en de hoogte van de schermen. „Volwassenen zijn daardoor minder enthousiast. Maar bezoekende kinderen reageren positief en onthouden ons. Dat is wat we wilden bereiken.”
De Expo werd maandag afgesloten met een groot vuurwerk.
En bezoekers waren er genoeg. De Expo trok er ruim 25 miljoen. Dat is weliswaar iets minder dan de gehoopte 28 miljoen, maar de hotels in Osaka zaten regelmatig vol en de wachtrijen voor populaire paviljoens waren soms urenlang.
Na de sluiting blijft het kunstmatige eiland achter als bouwplaats. Een deel van de infrastructuur wordt hergebruikt, en er verrijst een nieuwe stadswijk met congrescentrum en casino. Wat ook achterblijft is een zorgvuldig geregisseerde verbeelding van technologische vooruitgang. Maar dat is een toekomst die, hoe overtuigend die ook werd gepresenteerd, nog niet is aangebroken.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC